Skip to main content

Full text of "De Manilii qui fertur astronomicis inest de imperatoribus Romanis in siderum numerum relatis disputatio [microform]"

See other formats


MASTER NEGATIVE 

NO. 93-81331- 







MICROFILMED 1993 
COLUMBIA UNIVERSITY LIBRARIES/NEW YORK 



as part of the . „ . ^„ 

"Foundations of Western Civilization Preservation Project 



Funded by the 
NATIONAL ENDOWMENT FOR THE HUMANITIES 



Reproductions niay not be made without permission from 

Columbia University Library 



COPYRIGHT SIATEMENT 



The copyright law of the United States - Titie 17, United 
States Code - concerns the maldng of photocopies or 
other reproductions of copyrlghted material. 

Under certain conditions specified in the law, libraries and 
archives are authorized to fupnlsh a photocopy or other 
reproduction. One of these specified conditions is that the 
photocopy or other reproductlon is not to be "used for any 
purpose other than private study, scholarshlp, or 
research.** If a user makes a request for, or later uses, a 

uction for purposes In excess of "fair 
use," thatuser rhay be llable for copyrlght Infringement. 

This institution reserves the right to refuse to accept a 
copy order if, In Its judgement, fulfillment of the order 
would involve violation of the copyright law. 




AUTHOR: 

KRAE 




ER 



? 




TITLE: 

DE 





FERTUR 



ASTRONOMICIS... 



PLACE 





DATE 




COLUMBIA UNIVERSrrY LIBRARIES 
PRESERVATION DEPARTMENT 

BIBLIOGRAPHIC MICROFORM TARGET 



Master Negative # 



Original Material as Filmed - Existing Bibliographic Record 



Restrictions on Use: 



wmi^ 



mmmmmmmmmmmmmmmmtHm'^ 



mmmmm^mmmmmm^^^» 



|87m32 

JDze 



■id.,, 



fi 



KraoEier, August, 1866- | * 

Do Manilii qvi fertvr astronomicisi inost de im- 
peratoribvs Romanis in sidorvm nvmorvm relatis dia 
pvtatio. Dissertatio inav{]yralis qvam...| scripsit 
Av{:vstvs Kraomer... Marbvrgi Cattorvm, 1890. 

71 p. 2^ cm. i 

! 
■ i 

Thesis, Marburg. I 



171191 



o 



TECHNICAL MICROFORM DATA 
REDUCTION RATIO: _\_ll. 



FILM SIZE: ^^ '^m^ 

IMAGE PLACEMENT: lA QIA) IB HB ^ 

DATE FILMED:___^i5L5ZL^I_?_ INITIALS ^.C^^IS: 

FILMEDBY: RESEARCH PUBLICATIONS. INC WOODBRIDGE. CT 




r 




Association for inffonnation and Image Management 

1100 Wayne Avenue, Suite 1100 
Silver Spring, Maryland 20910 

301/587-8202 









^^t 




/. 




111 !li; 



Centimeter 

1 2 3 

iiiiiiiiiiiiiiliiiiliiiiliiiili 



TTTTJ 



Inches 



1 



iiij 



5 6 7 8 9 10 

liiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiili 



TTI I I 



TTTT 1 



11 12 13 14 15 mm 

iiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiiliiiil 



1.0 



l.l 



1.25 



■ 43 

|£ 

■ u 

IM 
IX 

tJM 1.1 tl 



2.8 



3.2 



3.6 

4.0 



1.4 



2.5 



2.2 



2.0 



1.8 



1.6 



I I II T 

5 



I 




MflNUFPCTURED TO flllM STflNDflRDS 
BY flPPLIED IMflGE. INC. 




^. ^ 



^ 






Tl ^ ' 



DEMANILII 
QVI FERTVR ASTRONOMICIS 

INEST DE IMPERATORIBVS ROMANIS IN SIDERVM 
NVMERVM RELATIS DISPVTATIO 



DISSERTATIO INAVGVRALIS 



QVAM AD SVMMOS IN PHILOSOPHIA HONORES 
AB AMPLISSIMO PHILOSOPHORVM MARBVRGIENSIVM ORDINE 

RITE CAPESSENDOS 

SCRIPSIT 

AVGVSTVS KRAEMER 

WILINABVRGIENSIS 



1 



^4 



s-^ : -< t ' ^ 



MARBVRGl CATTORVM 

MDCCCXC 



^iSiP' 






,»1 

/ ) 



ARENTIBUS ATQUE 



B 



irC 1 WJ 



J 



f 



lETATIS ERGO 



VI 



■i.V:ri 






1 



I 

L 
\ 



f 



f 



\ 



Artls astrologorum , qui mira quadam apud Romanos 
auctoritate usi sunt, clarissimum nobis servatum est monumen- 
tum, astronomicon dico libros V, qui sub Manilii nomine circura- 
feruntur. Hi quo fere tcmpore conscripti sint, cum nondum 
satis constare videatur, ego hac disscrtatione si ad discernendam 
illam quaestionem pauca attulero, operam me non perdidisse 
credam. Ut autem cognoscas, quantopere fluctuent sententiae 
eorum virorum, qui hanc tam arduam rem aggressi sunt, omnes 
in uno conspectu ponere fortasse proderit. ^) Atque ut eos 
practeream, qui Tlieodosiana aetate floruisse astronomicon auc- 

1) Praesto mihi erant haece Manilii editiones : 
1. Julii Firmici Materni editio Basileenais anno 1533 nata, cui Ma- 

nilii quoque astronomicon libri V insunt. 
2 M. Manilii astronomicon cum Jos. Scaligeri auctioribus curis edente 

Jo. Henr. Boeclero impensis Jo. Joachimi Bockenhofferi Argentorati 

1655; et Jos. Scaligeri, Jul. Caes. f, castigationes et notae in M. 

Manilii astronomicen, ab ipso auctore recognitae luculentisque accessi- 

onibus plurimum locupletae. 

3. M. Manilii astronomicon ex rec. et cum notis Richardi Bentleii 

Londini 1739. 

4. M. Man. astron. ex rec. R. Bentleii cura et studio M. Eliae Stoe- 

beri. Argentorati 1767. 

5. M. Man. astron. edente Al. C. Pingr^. Parisiis 1786 (Gallicam Yer- 

sionem continens). 

6. Joseph Merkel des M. Manilius Himmelskugel lat. und deutsch 
(B. I.) Aschaffenburg 1844. Alteram huius Hbelli editionem ut mihi 

compararem fieri non potuit. ,. . ,oii! 

7 M. Man. astronomicon libri quinque rec. Frid. Jacob, Berolini 1846, 
* cuius numeros in citandis poetae versibus secutus sum. Dolendum est, 
quod M. Bechert is, qui de emendandi Manilii ratione (Lipsiae 1878, 
eademque in Leipz. Studien zur klass. Phil. I Heft 2, Lpz. 1878 p. 
1--63) scripsit, noyam quam pollicitus est (cf. Bursian Jahresb. Bd. 
20 1880. p. 274) editionem nondum comparavit, quae omnium votis 
sitienter expetitur. Francogallicam autem versionem nuper factam 
adipisci nequivi: L. Ricouart ks cinq livres des astronomiques de 
Marcus Manilius. Traduction en vers. Paris, Picard. 1884 (cf. Bursian 
Jahresb. t. 37. Anzeigeblatt). 




- 6 — 

torem dixerunt, Scaliger et Bentleius et Pingreus^) 
Augusto principe totum carmen, quod cxstat, scriptum esse 
censuerunt. Bentleium autcm in eis, quae dc substantivorum 
in ius et mm desinentium, quibus utitur Manilius, genetivi 
forma iudicavit, ab errore minime munitura fuisse neque de 
aetate poetae illinc quidquam concludi posse, id omnium nunc 
uno consensu putatur. 2) Is quoque, qui de Bentleii vita scripsit, 
R. C. Jebb^) deesse dixit causas, cur suo quis iure negaret 
omnes astronomicon libros inter annum nonum et quartum 
decimum vei compositos vel redactos esse in eam formam, 
quam nos babemus. Sed Jacobus quattuor priores libros Au- 
gusti aetati addixit, quintum sub Tiberio compositum neque ab- 
solutum esse ratus est. ^*) Idem placuit Merkelio. Acsimiliter 
anno 1881 Woltjer^) Manilium Augusti regno exeunte (et 
Tiberii ineunte fortasse) floruisse statuit. — Has opiniones primus 
Lachmannus6)in dubium vocavit atque omnes libros astrono- 
micon post Octaviani mortem confectos esse proposuit, cui sen- 
tentiae, quam etiam Bernhardy in hist. litt. Rom. quintae 
editionis (a. 1872) p. 552 sequitur, novis argumentis fidem 
facere dissertatione supra citata conatus est Bertholdus Freien 
qua et sibi et ei, qui in Bursiani annalium tomi 22. p. 172 sq. 
eam indicavit, in probabilitatis speciem redegisse videtur com- 
positum esse librum I sive Romae sive in Illyria a. U. C. 770 
fortasse exeunte, 11 maiore ex parte et III per a. 771 in Asia, 






1) I. 1. introductlon p. YII: Manilius ^crivait soua. Auguste; c'est 
Tine v6rit6 qui n'est plus r^voqu^e en doute. 

2) Praeter Neuii clarissimum librum cf. de hac re: 

Fr. Jacob de M. Manilio pueta. progr. Lubec. 1832. p. 10. 

B. Freier de M. Manilii quae feruntur astronomicon aetate. Got- 
tingae 1880. p. 44 et 45. 

Ad. Cramer de Manilii qui dicitur elocutione. Argentorati 1882. 
p. 5. not. 1. 

J. Woltjer de Manilio poeta. progr. Groning. 1881. p. 25. 

3) R. C. Jebb Bichard Bentley, eine Biographie, iibersetzt von E. 
Wohler, Berlin 1885, S. 139. 

*) in suae cdit. praef. ; idem progr. Lubec. 1835 p. 29 librum IV post 
Augusti mortem scriptum esse putaverat. 

5) 1. 1. pp. 20—25. 

6) op. min. I 42—44. 



T 



; 



\ 



IV circa initium a. 772 ibidem, V non ante annum 775 sive 
haud ita multo post. Et rationibus suis, quamquam non graves 
eas esse iam anno 1881 vidit Malvinus Bechert (phil. Anz. XI 
p. 617), vel Schwabeum, Teuifelii hist. iitt. Rom. editorem, us- 
que eo' ad suam partcm videtur traxisse, ut, cum p. 540 
quartae editionis Augusto vivo astronomica incohata et vel IV 
librum ad umbilicum adductum esse, V autem Tiberio demum 
• principe ortum esse affirmet, sibi ipse non constans in p. 97 
astrologiam a Manilio carmine sub Tiberio doctam esse dicat.i) 
Contra Freierum, quantum video, a nullo adhuc disputatum est 
nisi a G. Lanson,2) cui opus illud, de quo agimus, ita scrip- 
tum videtur esse, ut post Vari cladcm ante editas ex Ponto 
epistulas Ovidii, octavum inter et tertium decimum annum, 
primus et sccundus et tertius libri sint conditi ; quartus vero 
i post Ponticas epistulas ante Augusti obitum additus sit, sed 
quintus vel cum quarto vel posterius Tiberio iam regnante 
subici potuerit (p. 26). Aliam denique de astronomicon aetate 
coniecturam A. Oartault in actis illis, quae audiunt revue 
critique (num. 15. a. 1888), cum Lansonis opusculum sub cen- 
sum vocaret, publici iuris fecit. Qui primum, alterum, tertium 
libros ante Augustum mortuum, sed quartum et quintum postea 
scriptos esse vult : totum autem opus a poeta potito rerum Ti- 
berio editum eosque locos, quibus imperatorem Augustum lau- 
dasset, aliquanto mutatos esse. 

Has igitur sententias, quas anonymi — quem tamen, ne 
longus sim, Manilium appellare liceat - aetatem exploraturi in 
medium tulere vv. dd., nos sine ira et studio examinabimus. 

Duas autem esse rationes mihi persuasi, quibus quod vo- 

lumus indagare possimus. Nam et in ipsis astronomicis non 

^ desunt quasi ansae quaedam ad statuendum, quo fere tempore 

1) In quinta, quae nuperrime in publicara lucem prodiit, editione 
p. 582 ct 683 etiam magis quam antea Freieri sententiae induUisse vide- 

tur Schwabeus. 

2) de Manilio poeta eiusque ingenio, Lntetiae Parisiorum 1887. Hanc 
commentationem, cum iamdudum in seminario philologo Marburgienei 
Birtio patrono meam argumentationem Freiero opposuisiem, mibi comparare 
potui, id quod hic mihi dioendum est, quia simili nonnunquam modo 
contra illum pugnavimus. 



- 8 ^ 

orta sint, idoneae, et ex ratione, quae inter nostrum ceterosque 
Augusteae aetatis poetas intercedit, nonnihil fructus percipi pot- 
erit: praecipue ea, quae Manilio cum Ovidio et Caesare Ger- 
manico, quem dicimus Arateum, communia sunt, i) magno pos- 
sunt esse pretio. Sed quoniam, cum duos abliinc annos 
Birtius, cuius quanta in mc sint merita vix valeo diccre, mihi 
instituendam proposuisset inquisitionem in Manilii imitationem 
Ovidianam itemque in simiiitudines, quas Germanicus Arateus 
exhibere videretur, locis imitatoriis diligenter conquisitis ad 
eandem fere atque Cramer (p. 4 not. 2) conclusionem 
perveni, ut, si quis quattuor priores astronomicon hbros 
contendat post annum p. Chr. n. 9 et ante Augusti mortem 
conscriptos esse, is non refellatur eis imitationibus, quas ex 
carminibus ab Ovidio Tomos rclegato in exsih'o conditis de- 
prompsisse alicui poeta videatur, de imitationibus, quas omnes 
fere, quae quidem gravioris momenti sint, iam protuHt Cramer, 
accuratius hoc loco agere nolui. At maximopere miratus, quod 
ille, quamquam de locis Manih*anis ex Ovidii Hbris petitis isto 
modo iudicavit, tamen poetam Tiberio quam Augusto imperante 
carmen composuisse verisimih'us esse dixit, et ita hanc rem ex- 
ph*candam esse ratus, ut de ipsorum astronomicon nonnuUis 
locis, qui Tiberianam aetatem indicare videbantur, in Freieri 
disputatione illum acquievisse censerem, eos Manih*i locos hic 
pertractare mihi proposui, unde poetae aetati lucis aliquid 
affusum iri sperarem. 

Atque primum quidem ad leviora quaedam animos ad- 
vertamus: videamus enim, si placet, in enarrandis rebus gestis 
vel in commemorandis hominibus quem ad terminum poeta pro- 
grediatur. 

Non ego quidem arcessi iubeam libri III v. 23 et inse- 
quentes, ubi, ut in unius populi leges orbis lerrarum cesserit, 

1) Oculis sane quam unctis rem egit Woltjer 1. 1. p. 52 cum dicit 
eicepto UDo Lucretio e Roraanorum scriptis pauca adraodum nec certa in 
suum usum vertisse videri Manilium. Contra in propatulo est eum priores 
Romanorum poetas, Lucretium, Vergilium, Ovidium, Catullum, TibuUum, 
Propertium, Horatium legisse et hac ratione suum ipsius genus et loquendi 
et versus pangendi excoluisse (cf. Cramer 1. 1. p. 65 sq.} 



■'"*.* J:\^ 



1 / 






\ 



( 



— » Q — 

commemoratum videmus, neque, ctsi plus inde craolumenti 
percipi potcrit, 1. IV v. 23 ceterosquc, quibus temporis ratione 
habita Ronianorum fortissimi viri afferuntur, qui ut urbi Romae 
summae utilitati essent, fatis factum audimus : fatis cnim orbem 
regi quoniam dcmonstrare sibi proposuit hoc loco, exorsus inde 
ab eversis Troiae mocnibus ac Romae casis enatac origine ad 
clarissimos homines pocta transit, qui reipublicae liberac aetate 
suis egregie profuerant, pugnas ac bclla cum gloria gesta 
commemorat, perstringit discordias civiles, alloquitur Magnum 
Pompcium, affert postremo huius domitorem victoremquc C. lu- 
lium Caesarem his verbis usus (IV^ 57 sq.): 

Ule etiam caelo genitus caeloque receptus 
Cum bene comjwsitis victor civilibus armis 
Jura togae regeret, totiens praedicta cavere 
Vulnera non potuit toto spectante senatu 
Indicium dextra reiinens nomenque cruore 
Delevit proprio, possent ut vincere fata, 

Unde usquc ad Octaviani tcmpora poctam dcsccndisse 
patet. — Inspicias vclim I. I v. 750 sq., quibus de orbe quera 
dicunt lactco agitur cique enarrantur viri, quorum animae cor- 
pore egressae illuc migraverint. Poeta postquara priscos iUos 
homines protulit eorumque hunc illum, qui intcr Graccos seu 
pacis seu belli artibus excellentes exstiterant, de Romanis loqui- 
tur: affert autem regcs atque serie temporum si non accura- 
tissime, attamen in universum scrvata qui, post hos rcipubHcae 
bene consuluerint eamque triumphis ornaverint: Caraillos, Mar- 
cellos, alios; affert Metellos, Catonem, fortunae victorera, affert 
Agrippam, affert dcnique prolem luliam, quae caelo descen- 
derit caelumque repleverit: quod regere Augustum. Huius 
vero nomine enarrandi finem facit nec deinde longius procedit. 
Simile aliquid in alia eiusdem libri parte observari potest, 
Temporum enim ordines in rerum descriptione etiam a v. 906 
usque ad v. 926 servati sunt. Tangit Manilius bella civiiia: 
mentio fit pugnae Philippensis (v. 909) et Pharsalicae (v. 913) 
ncque omittitur bellum Actiacum (v. 914) aut id quod gessit 
Sextus Pompeius (v. 920): deducitur denique narratio usque 
ad Augusti aetatem neque hic finis transitur, sed optat in fine 



i»«i 



- 10 -- 

poeta, ut iam bella — iraprlmis autem civilia intellegenda sunfc - 
quiescant atque 

adamcmteis dlscordia vincta catenis 
Aeternos haheat frenos in carcere clansa ! 
Ac ne parum dillgenter hulus, de qua commemoro, partis 
structuram praetercas, sed sollerti cura omnia circumspicias: 
lam enim videbis ita loqul poetam, ut praeter eas res, quas 
descripslt, nlhil, quod quldem gravlus esset, postoa cecldlsse a 
legentibus intellegi velit. Diclt ille post Phllippense proellum 
nondum siluisse armorum strepltum ; nam restabant Actla bella; 
sed ne hls quldem bene composltls renata erat pax, verura 
restabat Octaviano bellum illud cum Pompeio gercndum. Atque 
hoc quidem fuit postremum: hoc satls fatls fuerit; iam enlm 
qulescant bella! Nesclo, num mecum idem sentias. Etenim 
ego proviso nec sine aliquo poetae consilio per anaphorara 
puto bls posltum esse illud restahant (914 et 919) nec temere 
extemplo subscqui particulam iam, qua ad id, quod bella civi- 
lia secutum est, tempus trahimur:!} hanc pacem et indicare 
et laudare Manillo in animo est. Igitur quos ad fines hlc pro- 
cesserit, memoria continere velis. 

Neque omnino toto primo libro quidquam vldetur cora- 
memorari, quin vivo Augusto iam acciderit. Postrema autem 
res, cuius in mentlonem incidit poeta, est clades, quam Varus 
a. p. Chr. n. 9 2) in saltu Teutoburgiensi acceplt. Quae Jacobo 
ludice ita Inducitur, ut iam allquld temporis effluxlsse vldeatur, 
m recenti tamen poetae memoria fuisse debeat, cum Infesta 
quaedam elus omina slgnificet, quibus declinari potuerit (praef. 
p. XVi). Itaque liber primus post a. 9 debet scriptus (aut editus) 
esse: quanto vero spatio post scriptus sit quaerentibus aliquod 
saltem adiumentum v. 898 afferri videtur, in quo exstat parti- 
cula modo. Quem ad locum adnotat Scallger: manifesto 
mdicat eam cladem non multo antea contigisse, recenti etiam 
tum eius memoria. Accidit vero quinquennio ante Atigusti 

1) De particulae iam significatu vitl. Handii Tursellin. s. v iam 
num. 7 et 20 (vol. III p. 115 et 125) Lps. 1836. 

2) De hoc anno constare mihi persuasum est, cf. Jahresbericht der 
Gesch. fur 1878 p. 107 ff. et Mommsen r. G. V 43. Anm. 






-- X 



i 



f 



- 11 - 

excessum ex qiiihus colligere licet tempus quo haec scripta sunt, 
Ita quldem Scaliger. At nunc maxlme tantura non omnes 
particulae illius aliam hic volunt esse vira. lam enira Bent- 
leiura ita rera accepisse video, ut oppositionera indlcari opina- 
retur hanc: raodo per gentes externas, raodo domi civilcs 
motus et cognata bella (v. 904) coraetis nuntiari. Sed falso 
haec significatio particulae hoc loco ascribitur. Offendor enim 
exlraie miro illo anacolutho, quod statuant illi necesse est: 
modo-etiam. Quara inter has voces responsionera et ipse quara- 
vls scrutatus nusquara inveni alibi neque habet Tursellinus. 
Nec raihi obiclat quisquara non ita multo ante (v. 835 et v, 
838) modo et nunc consimili raodo usurpari: nam quoniam 
nunc quoque habet vim temporalem, hic est pervulgatus 
usus, ut, exempla si petes, ex Ov. Met. sescentis locis co- 
gnoscas, cf. III, 77 (fnodo - interdum-nunc^ et VIII, 290, 506 
IX, 766 etc. {modo-nunc). Propertii vero exemplo quodam 
(I 1, 11 sq.) ne contra me suscitetur suspicio, non timeo. Dc 
hoc loco non concinunt vv. dd. voces neque mihi, quia distat 
a proposito, multis licet defungi: certe non vera est ibi inter 
modo etiamquQ responsio, qua de re conferas A. E. Housman 
emendationes Propertianae in tlie journal of philology edited by 
Wright, Bywater and Jackson (London and Carabridge 1887), 
vol. XVI n. 31 p. 19-22.1) 

Itaque apud Manilium ad etiam partlculam, quae paullo 
infra est, vocem modo in v. 898 pertinere nego, quae mea 
sententia eo potius, quo saepissime invenitur, sensu posita est, 
ut id, quod paullo ante vel nuperrime factum est, significet» 
atque iniuria Jacobus (praef. p. XVI) ad hunc locura spectans 
per tum cum non quae proxime acciderint describi dicit. 
Quid ita? Nihil nisi cum scriptura estj pro qua quae alia 
adhiberi debuerit copula, doleo quod non is suni, qui perspi- 
ciam. Eadem ratione particulae modo additur coniunctio cum, 



i) Vel 81 re^era hoc loco inter S6 modo-et-etiam respon- 
derent, eo tamen a Manilii loco Propertianus differret, quod statim 
particulae sese excipiunt, ut qui legit nullo negotio diversas sententias 
inter 80 opponi sentire posset (ut etiam Prop. I 3, 4J modo-rursus), scd 
apud Manilium longum interpositum est interYallum. 



Ifiiiiiii 



■fiiM-tmiimimmmm'^ 



.: 12 - 

quae tempus signiiicat in Plaut. As. V, 2, 77 modo quom 
dicta in me ingerebas, odimn, non nxor eram ? Praestat autem 
aut rectius ut dicam nccesse est lineolam illam ( — vel ;), qua in 
V. 898 pone geyites verba distinguunt, deleri artissimeque omnia 
inter se conecti, id quod etiam in Basileensi editione factum 
essc video. Ccterum lectionem externas, quamvis ex opti- 
mis, ut videtur, libris haustam, eis ipsis deberi qui modo 
falsa ea ratione acceperint, quam explicavi, proclive prope- 
modum est ad credendum. Utique si extremas legemus, ^) 
non mala erit sententia haec: ut modo per extremas gentes, 
cum Varum Germania rapuit, toto mundo lumina minitantia 

arserunt Varus autem ipsi naturae cacloque mala 

minantibus credere nescicns sua culpa occubuit gravibus ne- 
glegentiae pocnis datis (cf. Suet. Tib. c. 18). Quam lectionem 
ct interpretationem si cui adsciscere libebit, non cum Stoebero 
de extremo bello, quod Romani, antequam haec scripsit auctor, 
gesserint, accipicnda crit, sed locum indicari duco necessarium. 
Quamquam qualemcumque versum 898 scribere praeferas, illud 
modo una ratione, si quid sentiam, explicandum est. Scribae 
quidem eorum codicum, per quos extremas traditur, versus 
898 adverbium temporale non cum insequenti etiam contu- 
lerunt, verum eandem quam habet niiper notionem ei subie- 
cerunt. Non dissimulare autem licet tanto ad tempus definien- 
dum usu non essc particulam modo, quanto primum spectanti 
videri possit; nam exstant etiam in Latinorum libris loci, ubi 
modo de tcrapore aliquanto remotiore intellegendum sit, de 
qua re ne longius abeam videas Handii Tursell. vol. III p. 645 
num. 4. Sed tamen hos esse rariores ne obliviscamur atque 
plerumque, ut dixi, ad proximum tempus per modo regrcdi 
assolitos csse scriptores. Itaque certius duco vulgatum quam 
exquisitiorem usura sequi. 

Per haec iam ad graviora pcrventum est. Nunc enim ad 
singulos locos, qui imprimis in prooemiis clausulisque librorum 
exstant, nos convertamus, unde lucis aliquld ad quaestionem 
nostram diiudicandam redundare possit. Qua in re cum Freiero, 







^ 



h 



1) cf. per extremas gentes Prop. I, 1, 29. 



- 13 — 

qui ad Tiberium astronomicon patroni honorem defert, noa 

semel dissentiam. 

Evolvarous primum primi libri initii v. 7 sq.: quos quis- 
quis legerit, haud dubie Octavianum innui putabit, atque quo- 
dammodo his illum laudari potuisse ne Freier quidem infitiatur: 
attamen poetam alloqui Tiberium hic contendit. Quae res 
primo quidem oculorum obtutu eam potissimum ob causam 
minime facilis est ad disceptandum, quod nec ex ipso Caesans 
nomine quidquam licet concludas satis ccrti et explorati neque 
cx Augusti verbo, quod saepius nobis occurrit m astronomicis. 
Id tamen premam atque urgeam ac te mihi facile in hac re 
assensurum confido, si uno loco pluribusve vocabulis istis Augustt 
et Caesaris ^) aliquem unum ac certum significatum constat, 
etiam ceteris locis idem intellegatur necesse esse. Atqui nihil 
{ relinquitur dubitationis, quin duobus locis Augusti voce C. lu- 
lium Caesarem Octavianum Augustum Manilius significet. 
Quorum priore agitur de pugna in Philippeis campis commissa 
(I, 913 sq.) ac praetcriens quasi pugnae Pharsalicae poeta raen. 
tionem facit. Legimus ibi: pergue patris pater Augustus 
vestigia vicit, Vicisse apud Philippos Augustum per patris 
vestigia poeta dicere potuit, et quia — ni nimis anxius sis in 
circumscribendis huius terrae finibus — in eadem fere Grae- 
ciae septentrionalis regione C. lulius Caesar cum Pompeio con- 
flixerat, 2) ct quia Caesaris vestigiis instans partes eius in sese 
susceperat Octavianus. 

Neque minus dubio procul, quem poeta appellarit Augu' 
stum, est altero loco (11 509), quo describuntur signa videntia, 
audientia, amantia, hostilia, ac legimus haec: 

Contra Capricornus in ipsim 
Convertit visus — guid enim mirabitur ille 
Maius, in Augusti felix cum fulserit ortum? 

1) Haec autem duo vocabula CaesariB et Augusti promiscue 
Manilius adhibet aliorum poetarum exempla secutus. Horatius quidem, 
„t Octavianum significet, in epist. I 13, 2 Augusti et in eadem (v 18) 
Caesaris voce utitur, sicut metrica ratio postulat, cf. Horat. epist. 1 Ib, 
19 et II 3, 2 et 7 (Augustus); epist. I 6, 9, II 1, 4 (Caeear); epiet. 
II 2, 48 (Caesar Augustus). 

2) Promiscue Lucanus quoque dicit Philippo» et Pharsalaiii. 



•^WBS^' 



- i4 -. 

tiic nemo nisi Octavianus nominari potuit Augustus, quem sub 
Capricorno natum Romanos credidisse ex Suetonii (Oct. 94) 
disertis verbis compertum habemus; nec vero hoc fuit Tiberii 
signum, ut certi fontis auctoritate carens contendit Jacobus p. 
57 in nota ad. v. 1. II, 290. ^) Quod si cui ex hoc ipso versu 
consequi placebit dicenti per Augusti vocem Tiberium posse 
intellegi, ei oblocutus Tiberium hoc uno puro vocabulo a scrip- 
toribus significatum esse nego nullo addito epitheto, quo, uter 
intellegeretur, Octavianus an Tiberius, appareret.2) Caesar 
autem cum in 1. IV v, 766 nemo nisi Octavianus esse possit, 
id quod infra (p. 24 sq.) patebit, ceteris locis, ubi illa vox 
occurrerit, eundem intellegemus. Nam plenus sane obscuritatis 
esset poeta, si et Octavianum et Tiberium nullo praeterea no- 
mine apposito appellaret Caesarem vel Augustum, neque eo 
adduci possum, id ut verisimile esse putem. Contra semper 
unus intellegendus erit Octavianus. Nemo vero in Freieri sen- 
tentiam transibit, qui plerumque, cum Caesaris nomen occurrit, 
Tiberium, in versu autem 776 Germanicum intellegit. Adde 
quod, si Tiberius patronus poetae fuisset, vix cur nihil fere in 
eius laudem^) attulisset, intellegeremus, cum non dubie com- 
pluribus locis laudet Augustum, cuius, ut de ceteris hic nihil 
dicam, in ipso hoc, quem tractavimus, versu (II 509) non mi- 
nima laus subest. — Ab his igitur locis, quippe qui tam clari 
et perspicui sint, ut lucem eis afferre supervacaneum sit, pu- 
tavi proficiscendum esse, tum demum ad obscuriores partes 
ascendendum. 

Ut autem revertar ad versus primi libri septimum ac se- 
quentes, mirandum sane esset, si quamquam cognomen patris 
jpatriae a Tiberio recusatum esse e Suetonii libro (Tib. c. 26) 
luce clarius est, tamen vates in principis allocutione hoc co- 
gnomine usus esset. Quod si levioris momenti esse obiciatur, 

1) cf. Freieri diss. p. 14, 28, 33: contra quem versus IV 533—665 
ad Tiberii sortem depingendam aptissimos esse ratum bene disputat Lan- 
•on p. 13, qui in his versibus Tiberii thema non agnoscit, quia nihil, quo 
proprie ille designetur, eis insit. 

2) sed per Augusti vocem Octavianna significatur cf. e. g. Tac. a. 
6, 51 et Horat. mult. loc. 

3) praeter y. IV, 765 j cf. p. huiue dm, 25. 



4iii ,,■ Tta||| 



\ 









f 



^ Ih ^ 

hon impugno: attamen non prorsus neglegendum. Magna qilo* 
que mihi surgit dubitatio, utrum Germanicus Arateus qui 
dicitur temere casuque hanc appellationem evitaverit, an illud 
cognomentum Tiberio iniucundum esse haud ignorans certo 
consilio in carminis sui prooemio rectorque satorque (phae- 
nom. V. 4) scripserit. Adiectivum autem Augusti ne nimis 
premam caveo, et quia qui Octaviano, cuius proprium hoc epi- 
theton fuit, imperatores succedebant, eodem honorabantur, et 
quia nihil nisi sacri inviolatique notio ei inesse potest atque ut 
aram vel templum, ita legem quoque augustam appellari potuisse 
veri non est dissimile. Freiero quidem augustae leges nullo 
iam pacto probarentur (cf. p. 11), si ad Octavianum pertinerent. 
Qui eam adiectivi formam, quae est augustus, derivandum 
putat a nomine Augusti, ut Augustae leges "dicantur pro legibus 
AugustL Quac ratio etymologica utrum hic valeat necne, 
quamquam vix disceptari poterit, aliquam tamen ad Octaviani 
cognomen allusionem inesse nemo fero negabit. Sed ut Freiero 
concedamus, si Caesar sit Octavianus ac poeta dicat: Tu, 
Caesar Octaviane, regis orbem terrarum legibus Augusti, mira 
ac paene perversa esse haec verba, probata illius ratione 
sanam vereque pulchram sententiara effici non negare ne- 
queo. Nam nulla sane laus esset Tiberii, quem ille patronum 
essevult, si diceret poeta: Tu quidem, Tiberi, regis orbem, 
sed Augusti legibus, si igitur bonarum legum meritum non ad 
ipsum, quem alloqueretur, imperatorem, sed ad Augustum de- 
ferret. Quanto melior erit sensus, si sic interpretabere : Tu, 
Auguste, regis orbem, qui paret Tuis sanctis legibus: itaque 
Augustum non suo nutu et arbitrio ») clavum tenere dicit, verum 
laudi ei tribuit, quod certis legibus utatur. Atque id quidem 
singulare Augusti meritum fuisse^) inter omnes satis constat, 
quoniam orbem terrae. bellis civilibus diu exagitatum, m or- 
dinem redegit atque re publica restituta praeclaras leges sanxit. 
Ac satis belle faceteque illa verba dicta mihi videntur : Augustus 

1) SimiliB sententia invenitur in Hor.e.1, 12 T« minor laotum C^ar. 

latum) reget aequue orbem. v "*:,,« 

2) De boni» legibus ab Augusto constitutis, quae peccandi Iicentiam 

veluti frenis represserint, videas e. g. Hor. c. IV, 15, lOj Ot. fuL U, 141. 



— 16 - 

regit orbera, qui non invitus, verum suapte quasi sponte sanctis 
legibus paret. Praetcrea si Caesar hoc Joco esset Tiberius, 
admirationem mihi quidem etiam quae sequuntur inicerent; 
Concessum j^atri mimdim deus ipse mereris, Is igitur ad 
quem se convertit alloquendo poeta, raundum (i. e. cachira) 
raeretur, qui patri ante eum concessum est; quod quicumque 
Jegerit, eius animus eo fere labetur, ut patrem putet primum 
fuisse, cui mundus concederetur: tum vero tcmporis, quo fuit 
Manilius, omnibus, cum de homine in deorura numerum relato 
sermo erat, primi in mcntera veniebat divi lulii Caesaris, cui 
primo e gente lulia concessura est caelura: is igitur pater est: 
filius autera C. lulius Caesar Octavianus secundus raundum 
meretur. Veruraenimvero Tiberium si poeta eo loco, de quo 
agitur, ailocutus esSet, cur tandem oraittcret C. luliura Caesa- 
rera, intellegi rainirae posset. laraque surami ad recte inter- 
pretandum momenti esse puto haec verba: das animos vires- 
que facis ad tanta canenda .... Jwc suh pace vacat, 
Octavianus profecto bellis civilibus, quibus antea universus or- 
bis tura cognitus vastatus erat, profligatis, cura orbi, 2) tura urbi 
Italiaeque pacem dederat, ut Musis, cum antea inter arma ob- 
mutuissent, rursus locus concederetur ; atque quis tandcm ne- 
scit Augusto imperante ut omnes artes liberales, ita poesin mirura 
quantum floruisse? Augustus poetis nonne maxime favit?non 
quacunque poterat ratione adiuvabat, laudabat? Expediet for- 
tasse Ovidii recordatio qui ad Augustum sese convertens sic 
est locutus: aspicias, quantmn dederis mihi pectoris ipse 
(trist. II, 561); et in Verg. EcL 1, v. 6 sq. habemus haec: 
Meliboee, deus nohis haec otia fecit, Namque erit ille 
mihi semper deus etc. Ubi de Tiberio quidquara siraile? 
Cuius sub iraperio, etsi artes liberales utriusque generis studio- 
sissirae eum coluisse Suetonius narrat (Tib. 70), litteras vix 
renatas tamquara quiescere atque carraina poetarura silere vide- 
mus. E contrario sub Augusto, quoniam honos eis non defuit, 
alebantur artes eiusque regnum paene Apollinis regnum fuit, 
"^^ ^"^^'to milii persuadere in Verg. Gg. IV, 10 Apollinem 

1) de lectione vacat vid. Becterti diss. 

2) cf. Qy. Met. XV, 832 Pace data terria. 






T^ 



K 



i 



^ ' i 



/ 



- It - 

pro Caesare esse dictum. ^) Nam Augustus non solum cutn 
Apolline conferebatur, sed esse etiam existimabatur Apollo. 2) 
Conferri possunt, quae Horatius c. IV 15 sq. dicit: 

Tuaj Caesar, aetas . . . 

Et veteres revocavit artes, 

Per quas Latinum nomen et Italae 

Crevere vires famaque et imperi 

Porrecta maiestas ad ortiim 

Solis ah Hesperio cuhili, 
quibus comparem atque apud Manilium inesse videraus lauda- 
tionem. Atque tamquam Apollo Musagetes eo, de quo est 
quaestio, loco Augustus invocatur (Ruediger 1. 1. p. 6. not. 3). 
Quaproptcr aptissimi sunt v. 10 cet., si ad Octavianum, sed 
minus idonei, si ad Tibcrium rcfcruntur. Neque adversatur 
nostrae sententiae v. 13, quo potissimum nisus Freier post 
cladem Varianam, antequam Octavianus diem supremum obisset, 
nullum sine gravi bello annum fuisse dicit. Quid tandem? 
Roma atque Italia nonne furore civili compresso (cf. Hor. c. IV 
15, 17) pacatae fuerunt atque otio fruebantur? Id autem 
gravissimum est, ut mei quidem anirai sententia stat: ibi enim 
civium discordiis remotis pacis, quae et sunt et appellantur, 
artes et poterant florere et reapse florebant; ibi sub pace otio- 
que vacavit cancre poetis nullo bellorum tumultu impeditis. 
Sub hac pace floruit Ovidius, quamdiu Romae vitam degit; at 
Tomos ciectus dc terra pacis inopi tristis queritur, qua quac 
minus fruatur Augusta pace vix hunmm totum per orbem inve- 
niri dicit (Ep. ex P. II 5, 17 sq. II 7, 17, saepiusj. Utebatur 
igitur Italia quietc armisque silentibus silere desincbant carmina, 
Pannonico autem tumultu (Tac. a. 1. 1.) misso cum solis Ger- 
maniae gentibus illo tempore Augusto bellandum erat, quod 
bellum per legatos administravit. Reliquas nationes externas 
ad obsequium brevi redegit (Suct. Oct. 21). Germanorum ta- 
men bclla prae pace, qua et ipsa Italia et ceterae provinciae 

■<■ ■ " ■■ 

i) Non plane eadera de hoc loco disputantur in Heynii editione 
a Wagnero Lipsiae 1830 curata p. 132. 

2) Ruediger quibuscum viris fuerit Statio poetae usus consuetudo 
fanoiliaritas. diss. inaug. Marburgi 1887, p. 6. 



. 1 

- 18 







pleraeque fruebantur, noii tam graVia erant, ut otihninb de paicb 
sub Augusti itoperio dici hon possit (cf; Hon c. IV 5, 25 sq.)j 
traecipiie prab civilibus bellis iili provinciarum motus minore 
brant gravitate, ac legatorum, ut monui, consiliis gerenda com- 
mittcbantur: nam extcrna bella Augustus duo omnino pcr se 
gessit, Delmuticum adulcscens et Antonio devicto Cantabricum 
(Suet. Oct. 20). Cetcrum ne Tibcrio quidem impcrante planc 
pacata fuit Germania. Et mihi quidem si sub Tiberio scrip- 
sisset Manilius, sane quam mirum csset, cur nusquam Germa- 
nos a Germanico victos commemoraret, cuius rei occasio non 
defuit aut in eis versibus, ubi de Germania dicit (III 633. 
IV 692. 719. 794.) aut ibi, ubi Freier de Germanico eum 
locutum putat (IV 776). Animadvertas quoque vel Armi- 
nium proeliis ambiguum, non belio victum dici a Tacito (a. II 
88). Usquc ad annum p. Cbr. n. 16, quo Arminius supera- 
tus est, cum Germanis bellavit Gcrmanicus, doncc sub finem 
eiusdcm anni aut anno 17 per Tiberium, qui gloriae eius in- 
videre videbatur, a rcbus gerendis revocatus et in Asiam missus 
est. Freier autem iam anno 16 primum Manilii librum com- 



1) Hnlucinari raihi persuasi Freierum, cum verisimile esse putet cum 
Germanico in Germania Manilium versatum esse, et pro certo habeat ab 
eo Asiam eundem illuc comitato visam esse (p. 72-89). Causae ncmpe, 
quibus in hanc sententiam impulsus est, nullo negotio in cassura redigen- 
tur, quandoquidem quae de Germania poeta dixit (errat autem Freier p. 
75 dicens Germaniam siccam appellari III 63.=*, nam sicca cum tellure est 
coniungendum), ea et tam pauca et tam universe dicta &unt, ut, quomodo 
inde Manilium in nostra patria fuisse concludi possit, nesciam. Immo si 
suis oculis saltum Teutoburgiensem reliquasque terrac illius partes in- 
gpexisset, fortasse cur oblata occasione non plura de ea in medium pro- 
ferret, alicui mirum videri posset. Neque opus est suppicari — etsi id 
fieri sane potuisse nequaquam negare nec volo nec valeo — Germanicum 
a. 770 triumphantem et in porapa spectantes captivis spoliis simulacris 
montium flurainum proeliorum delectantem visum esse ab eo, qui conde- 
ret astronomica. Idemque fere cadit in Lansonem, qui inde quod poeta 
non sine aliquo horrore Germaniam ingentium flavorumque corporum 
parentem dignamque feris tantura matrem breviter praedicet, Germanos 
crediderit vel auxiliares vel captivos vel gladiatores Romae cotidie 
spectandos homini nigris Asiae Africaeve gentibus assueto (sicl) fuisse 
admirationi. Supervacanea videlicet res fuit haec concludendo as- 
sumere, quae exprefise memoriae prodita sunt. Imperator quidem Au- 




Jr 




i 



/ 






s 



( 



^ i§ ^ 

positum esse statuit. — Haec igitur eius de paCe a poeia me- 
morata concldit argumentatio : Universe enim, ut vidimus, pacis 
dulccdine delcctabantur Romani, atque ipse Octavianus a. U. C. 
725 (f. f. a. a. Chr. n. 29) lani templum, quod in bello patc- 
bat ac post Numam scmel clausum fuisse traditur (Suet. Oct. 
22), opcrucrat, it bcllum et discordia inclusa quodammodo 
vidercntur esse ac pax renata. Loquitur de ea rc Horatius 
c. IV 15 sic: Tuaf Caesar, aetas .... 
, . , et vanium dtiellis 

lanum Quirhil clausit, 

Quibus adseri possunt e carmine saeculari v. 57 sq., 

quibus pax ct fides et honos laudantur. Omnino multus 

est . Horatius in pracdicanda Augusti temporum felicitate, 

quam ita exornatam ante oculos ponit, ut aurea aetas redisse 

gustus Germanorum manum usque ad Vari cladem inter armigeros circa 
80 habuiese disertis verbis dicitur Suet. Oct 49. Et notum eat etiam Ro- 
manos Gerraanoruni, cum primum eos conspexerunt, admiratioue captos 
esse. Tum vero cum astrologica carmina sciipta putamus, de Germanis, 
quibuscum saepissirae iam congressi essent, Romanorum unumquemque in 
universum edoctum fuisse consentaneum est. Etenim postquam Oirabri 
Teutonique tantum Romanis terrorem iniecerunt, tota ut trepidaret Italia 
solidusquc tremisccret orbis, primus Posidonius (cf. Athen. IV p. 153 et 
Strabo II p. 102. VII 2. p. 292—294), tum C. lulius Caesar Rhenum bis 
transgressus mores Germanorura descripsit; Cicero et de Caesare et de 
Mario composuit carmina, ubi de Germanis dicendi fuit occasio; Furium 
Bibaculum (Teuflfelii § 192, 8 et 9) de bellis, quae Caesar cum Gallis gessit, 
pragmatiam scripsisse probabile est, Sallustius de proavis nostris in hietorii» 
narravit (cf. Sall. ed. Fr. Kritz Lps. 1853, vol. III, p. 236 sq. et Sall. 
ed. Rud. DieUch Lps. 1859, vol. II, p. 127), Livium autem in 1. 104 de 
Geimanorum situ ac moribus exposuisse periocha, quam habemus, doce- 
mur: itaque suppeditasse hercle fontes uberriraos ceitum est, in quibus de 
Germanorum populis sicut poetac, qui ei antecesserant (cf. Verg. Ov. Hor. cet), 
ita hic, quisquis conscripsit astronomica, si voluit, aliquid inveniret. Ea quae 
de Gerraania dicit, etiarasi ipsa non viderat, scire tamen potuit atque adeo 
debuit. Sed enim Freieri ratiocinationem si sequeremur, etiam inde, quod 
Horatius (c. IV 5, 26 quem versum mire cum Manilii v. IV 794 conspi- 
rare petam ut animadvertas) Germaniam horridam, Raetos immanes 
(IV 14) dicit ac similia, eum in illis terris versatum esse effieere debere- 
mus. Commode autem accidere mihi video, quod ipse ille, contra quera 
Bubii disputationem, coniecturis indulgens ne ad nugas ineptiasque effin- 
gendas deecenderit, vehementer veretur (p. 75). 



jiii!,|jiii.iii|H[ip|iiii 



— 20 — 

Videatur: Aiigustcam simillinils vcrbis atque auream actatcm 
depingit eandcnique fere tranquillitatem et securitatcm Octa- 
vianum orbi dcdisse dicit cf. c. IV 5.2) Similiter atque Ho- 
ratius plurimis locis (Met. XV 832 sq. Fast. 1, 281 sq. 709 sq. 
etc.) Ovidius pacis bona et commoda ab Augusto bello paratae 
summa veneratione prosequitur. Gravioris momenti sunt Fast. 
I 700 sq.: 

Gratia dis domuigife tuae (Gcrmanici) religata catenis 
Jam pridem ^wstro sub pede hella iacent, 
Alque ex elegia quadam ab incerto auctore, quem ccrtissime 
aevo Augustco floruisse vv. dd. ^) iudicavere, de nuce conscripta 
locum ciere utilc est, quo de Augusta pace haec audimus: 
Sed negue tolluntur nec, dum regit omnia Caesar, 
Incolumis tanto praeside raptor erit, 
At non ille deus pacem intra moenia finit: 
Anxilium toto spargit in orhe suum. 
Multos alios quoque locos prodire iuberem, ni longum esset. 
lam vero cum Augustus vel Paci deae, atquc, quod quidem 
sciamus, primus in campo Martio aram constituisset, ^) nihil 
mirum est, quod ad spccicm aureae aetatis, qua sine mih*tis 
usu gentes securae moUia otia peragcbant (cf. Ov. Mct. I 89, 
cet; Germ. phaen. pacatus mundtis 103 sq.), eius imperium 
scmel atque iterum a poetis revocatum est; ac suo sane iure 
Vergilius in Aen. I 295 : Dirae inquit/m-o et compagihus artis 
Claudentur helli portae. Furor impim intus 
Saeva sedens super arma et centum vinctus aenis 
Post tergum nodis, fremet horridus ore cruento. 
Quibus mirum in modum simih*a sunt, quae Manilius in primi 
astronomicon libri fine profert: 

1) Similiter Claudianus de Fl. Mallii Theod. consul. v. 135 sq. feli- 
citatem, quae sub Honorio ac Stilichone sit, praedicat. 

2) Aliter nonnuUi Tersiculis Tiberio praesentia exprobrabant et 
futura denuntiabant roala (Suet. Tib. 59; Baebrens frg. p. L. p. 360): 

Aurea mutasti Saturni saecula, Caesar; 
Jncolumi nam Te ferrea semper erunt. 

3) cf. Baehrens p. L. m. I p. 88 ; L. Mueller de re metrica p. 49. 
Teuffel hist. litt. Rom. edit. 4 § 261 not. 4. 

4) cf. Prelleri mythol. Kom. 3 tora. II p. 261; Ov. fast. I 709. 




■11 • 



t 



F 



■■^^. 



-. 21 - 

iam hella quiescant, 

Atgue adamanteis discordia vincta catenis 

Aeternos haheat frenos in carcere clausa. (cf. Ov. 

Ep. cx P. I 2, 126). Ilaque cum iam a. a. Cbr. n. 29 Au- 

gustus lani templi portas clausisset, qua rc fiictam esse pacera 

signilicaret, perque totum paene eius imperium a poetis pacis 

laudes pronuntiarentur, cur post a. 9 candem pacera laudare 

Manilio non licuerit, cgo non intellego. Iramo cum etiam tum 

bella quieverint praetcr Germanicum totaque Italia tantae 

pacis favore gavisa sit, ut poetae nulla re prohibcrentur carmlna 

scribere, bene rem se habere putera, quod Manilius laudibus et 

Augustum et pacera efferens initiura canendi facit atque de 

eisdera locutus toti libro finera imposuit, qua re optimura quen- 

dam curaulura ei accedere sentias. Ceterura ipse Tiberius 

Augustura stabilera reipublicae salutem peperisse in laudatione 

dicit.i) 

Quod autera v. I 40-42 ad Tiberiura spectare Freier 

voluit, idem sentire non possum: neque enim uUara ad prae- 

sens regnura sive Augusti sive Tiberii allusionera perspicere 

valeo. Torsit ille, ni fallor, regales animos, quibus verbis 

nihil omnino nisi Chaldaeorura antiquissiraos reges significan 

mihi est evidentissimura. Neque iusto iure ea re commendari 

alterum imperatorera iudicavit Frcier, quod astrologiae curiosus 

et peritus fuisset:^) hoc arguracntura recte refutavit Lanson 

1 1. p. 15. Denique ad suam de Tibcrio carrainis patrono 

sententiam stabilicndam Fortunae cultum, qualis illo imperante 

fuisset, nullo iure potuit arcessere Freier (p. 16 et 17), quando- 

quidem iam antiquissirais teraporibus huic deae cultura non de- 

fuisse vel inde raanifestum fit, quod duo ei templa a Servio 

aedificala esse credebantur; erantque complura quasi Fortunae 

genera, quae aut publice aut privatim invocabantur, atque hunc 

cultum, cura non minus sub primo quara sub altcro Romano- 

rura imperatore eum floruisse certum sit, id quod ipse Freier 



r 

f 



n Dio CnB». LVI 36 ro xoivor anfifiiS; fowfff. 

2-1 Prorsus aliter iadicYit TeuBFeliu», qui astrologorum «rtem in IV 
editione sub Tiberio poeUe periculo»»m fuissepuUt: vielleicht, das6 d.e Ge- 
fiU.rUchkeit der Astrologie «nter Tiberin» von der Vollendung abschreckte- 



t 



- 22 - 

largitur, omnino non opus erit respicere nostram quaestionem 
soluturos. Sive enim hunc sive illum mavis intcllegere, non 
importuna est illa in v. I 114 exclamatio: Faveat magno For^ 
tima lahori! 

Quae cum ita sint, magna teneor spe neminem iam ne- 
gaturum veri aliquanto esse similius initio carminis poetam 
alloqui Octavianum quam Tiberium, neque quisquam Tiberium 
illic intclleget, nisi aliis eisque gravioribus causis ad eam opi- 
nionem adductus erit. Sed desunt argumenta, unde ad bunc 
illos versus, de quibus locuti sumus, referendos appareat. Vide- 
amus, quae ex aliis Manilii locis colligere possimus. 

In diversas quoque partes discedunt vv. dd. sententiae 
de 1. IV V. 934 et 935, quibus finito hoc libro Augustum 
nondum excessisse e vita et inter deos relatum esse certum est 
et confirmatum, si lacobo aures praebemus (p. 162). Eisdem 
versibus alii, quo in numero imprimis est Lachmannus eiusque 
opinioni insistens Frcier, apotheosin mortui Augusti per Tibe- 
rium factam indicari sibi persuaserunt. En ipsa verba: 
lam facit ipse deos mittitque ad sidera numen, 
Maius et Augusto crescet suh principe caelim,}) 

Ubi a lectione crescet, cum omnium codicum consensu prae- 
beatur^) nihilque habeat, quo ofFendat, non recedo, sed retinenda 
est: neque neglegendum puto a poeta futuri temporis huius verbi 
formam hic adhiberi, non praesentis. Praeterea observes v. 934 in- 
cipere a particula iam ; i a m facit, ut ait poeta, ipse homo deos mit- 
titque ad sidera numen. Etenim Caesar divus est, defuncti quoque 
sunt Caesares Gaius et Lucius iamque Octavianus deus ac sidus fitJ 
vivus igitur Augustus divinitate quasi indutus fuit, quamobrem 
1. I 9 poetae dicere licuit Octavianum deum mundum patri 
concessum ipsum mereri, Eius quoque numen ad sidera mit- 
tunt Romani, sed nondum est in mundo. Quando autem illuc 
pervenerit, etiam maius sub hoc principe caelum crescet. Post 

1} Alii falso post maius, qnod ad nQmen trahunt, non post nu- 
men interpungi iubent, ut W. E. Weber corp. poet. Lat. Francofurti 1832, 
p. 637; sic iam in Basileensi editione distincta sunt verba, in qua etiam 
augusto (non Augusto) principe scriptum videmus. 

2) cf. practer lacobi editionem : P. Thomas lucubrationes Manilianae 
(Inest codicis Gemblacensis coUatio) Gandavi 1888. 



< 



I 



{ 






' 1 



/ 



-. 83 - 

mortem igitur Augustus ibi regnabii. Augustus autem, quin 
sit, ut supra exposuimus, Octavianus, dubium non est. Ergo 
quoniam faccrc non possum, quin lacobi accedam explicationi, 
de apotheosi viventis Augusti intcrpretor. 

Adeas nunc, si placet, 1. IV v. 764 sq.: 
Est Rhodus, hospiirmn recturi principis orhem, 
Tumque domus vere solis, cui tota sacrata est, 
Quom caperet lumen magni suh Caesare mundi, 
e quibus plerique interpretes recte efficiunt, ^) ut tunc, cum 1. 
IV composuit poeta, Augustus inter vivos fuerit et Tiberium 
aliquando imperium a patre accepturum nemo ignorarit. At 
vcro Freier cetcrorum de viventi Augusto argumentationem 
ad nihilum sese redegisse ratus probare conatur hos versus 
melius Germanico quam Tibcrio convenire, qua in re neminem 
illius fore assectatorem spcro. Vix Freieri interpretationem 
refelli opus cssc timeo ne dicas ; verum, ne quid minore quara 
decet diligentia tractasse videar, dc illius argumcntationc quae 

notanda sint apponam. 

Etiamsi enim Germanicum quoque in Asiam proficiscen- 
tem2) aliquot dies in insula Rhodo moratum fuisse e Taciti 
annalibus scimus, tamen, cum quis Romae de hospitio alicuius 
principis Rhodiensi loquebatur, non de Germanico, sed do Ti- 
berio unusquisque cogitabat, quem Rhodi versatum esse multo 
magis notum erat quam illum, cuius navem eo appulsam esse 
ibique in ancoris aliquamdiu constitisse non ita raulti, puto, 
gnari fuerunt. Tiberii nimirum Rhodia commoratio omnium 

1) Errat sine dubio in Paulii litterarum encyclopaedia de Manilio 
disputans Broeckelius, cura hos versus scriptos esse contcndit, quo tempore 

Tiberius Rhodi versatus sit. 

2) Hio liceat coramemorare haud dubie Freierura v. IV 776 faleo de 
Germanico interpretatum esse, qui per Graeciam Asiaeque gentes profectus 
,profecto« orbem condidisset (p. 80) ; nam optimus codex Gemblacensis (cf. 
Thomas 1. 1. p. 49} cum aliis habet: Qua genitus cura fratre Re- 
mushanccondiditurbem. Qui versus, cum producta ante caesuram 
syllaba («ed cf. Cramer I. 1. p. 18 et 19) offendat in verbo Remi, a multis 
gpurius ducitur; cf. lacob progr. Lubec. 1836, p. 29. Et monendum prae- 
terea est Tiberiura, quem patronum eius fuisse putat, aegre magis a Ma- 
nilio irriUri potuisse quam si ita, ut Freier p. 81 opinatus est, Germai^i* 
fix^m a. XJ. C. 772 (a. p. Chr. n. 19) celebrasset, 



in ore fuisse putanda est, praesertim cum illic specie secessus 
exsul egisset ab a. a. Chr. n. 6 usque ad a. p. Cbr. n. 2. 
Quamobrem cum parvulum temporis spatium Germanicus, ma- 
gnum Tiberius in illa insula soli sacrata (cf. Lucan. 8, 244 claram 
sole Rhodon) fuisset et hunc in illud exsilium eiectum esse 
nemo tum Romanus ignoraret, nihil erat, quod Germanici in 
insula Rhodo commorationem memoraret poeta. Teneas igitur 
— quod omnino dubitari non debuit — Tiberiani exsilii men- 
tionem fieri. Quod si concedetur, non opus est Freieri de 
participii recturi ratione sententiam refutare. Namque licet usi 
sint ea verbi forma, ut notaretur (Freier p. 38) non is, qui haud 
ita multo post ad rem publicam accessurus est, sed si, cui 
Rhodi morandi iam fato destinatum est aliquando imperium sub- 
mittere, tamen nihil refert, utrum sic an aliter participii futuri vim 
accipiamus: utique Tiberius, non Germanicus dicitur recturus: 
est Rhodus, ubi hospes moratus est is, qui reget vel si mavis, 
cui destinatum est regnum. Ergo nondum regnat Tiberius, 
regnat Augustus. Si contra Tiberio imperante 1. IV scripsis- 
set, aliter poetae dicendum fuit, ut exprimeret: est Rhodus, 
quod olim fuit hospitium eius, qui et nunc regit et postea rec- 
turus est, vel eius, cui iam tum, cum ibi versatus est, regnum 
destinatum erat. Vel ob eam causara v. 766 ad Germanicum 
referri nequire arbitrer, quod male Manilius Tiberii favorem 
sibi conciliasset, si Germanicum tum, cum a victoriis, quas in 
Germania reportaverat, a Tiberio invidia commoto revocatus in 
Asiamque missus erat, successorem fore dixisset. Tale quid 
Tiberio regnante scribere quin valde veriturus fuerit poeta, 
mihi dubium esse non potest. Neque magls tum Germanicum 
miindi Itimen dicere potuit. Quae vox minus offendit, si Tibe- 
rium intellegimus Augusti gratiam rursus adeptum, cum prae- 
sertim apponat poeta: magni stih Caesare mundi, Non op- 
time vertit hunc locum Pingreus (t. II p. 91) sic: „Consacree 
au soleil celle devint bien vcritablement la maison de cet astre, 



V 



< 



1") cf. y\. populares in Tiberium Suet. Tib. 59 (Baehrens frg. p. Lat. 
p. 359 et 360), imprimis hi: 

omnia si quaeras, et Rhodus exsilium est 
et ad regnum quisquis venit ab exsilio. 



{ 



i 




i 



I 



■"*! i 



— 25 - 

lorsqu*ello admit en son enceinte celui qui apr^s C^ar cst la 
vraie lumiere du monde*', neque assentientem me habet Lanson, 
cum p. 25. dicit: „Verba sub Caesare cum accipi ita possunt, 
ut Tiberius lumcn mundi esse post Caesarem dcclarctur, vel 
sub fulgorc Caesaris, quo non aliud maius est numen, tuin 
significare possunt in Caesare." Scd cffugit plerosqae, quam 
arte verba magni sub Caesare mundi inter sese conexa sint; 
mundus est magnus sub Caesaris Augusti iraperio vel per eura: 
is est auctor magnitudinis. Itaque uno hoc loco aliquam lau- 
dcni in Tibcrium, ut qui in Augusti locum successurus sit, 
cumuhitara vidcmus, vcrum maioribus laudibus effertur pracsens 
imperator, cui omnia mundus debeat. Poeta quoniam timuisso 
paene videtur, nc sl Tibcrium solum hic vcrbis tolleret, Augu- 
stura oifendere posset, hunc praedicare non neglexit. 

Quodsi recto talo nostra interpretatio stat, Jibros priores 
quattuor vivo Augusto apparet scriptos esse. At nondum om- 
nes difficultates remotae sunt. Supercsse enim locos, de quibus 
disceptetur, videbimusj vel non desunt nonnulli, quibus levi- 
ter tantumraodo inspectis et iudicatis id, quod modo probatum 
putabamus, concuti et labefactari videri possit. Quapropter hos 
accuratius pensitemus necesse eat: in medium igitur venient 
1. I. vv. 899, 922, 800, 386, 916. 

Corruet autem statim scntentia Freieri pugna Teutobur- 
giensi paullo supra commemorata vix invidum in v. 925 Au- 
gustum appellari potuisse arbitrati: id enim nullo pacto toleran- 
dum csse atque hunc quoque locura ad Tiberium melius qua- 
drare. Quod cum dixlt, priraum non reputavit pro multis ma- 
gnisque ccteris rebus ab Augusto bene gestis una illa clade, quam 
non ipse, sed Varus accepit, vix meritis eius quidquara demi; 
dein monendum ccnseo Augustum ipsura in indice rerum a se 
gestarum prorsus de hac clade tacere. ^) Ncque indignum for- 
tasse est quod reputetur a Manilio, ubi, quod res publica Ro- 
manorum versata saepe in discrimine seraper servata sit, fatorum 
numini ascribit (IV 23 sq.) ac multas res trepidas et aiilictas 
commemorat, cladem Varianam in eo genere adeo non haberi, 
ut, quasi nullius ponderis sit, oranino omittatur. Neque adeo 

1) cf. Mommsen res gestae divi Augusti edit. II. Berol. 1883, . 



^ 26 - 

eo confugcre coacti sumus, ut per hoc verbum, cle quo surrexit 
dubitatio, cum significan possc dlcamus, qui aegcrrime vinci 
possit, ^) vel sic intcrpretcmur: moge er (trotz der Nicderlage 
des Varus) ungebeugt sein,^) sed poetarum licentiae hoc tribucndum 
est, qui saepcnumero laudes virtutesque augere et exaggerare 
solent. 3) Ipsum autem Invicti nomen appellationem Caesarum 
esse honorificam et adulatoriam e Finckei^) dissertatione di- 
scas, Augustus porro gravcs cladcs duas omnino ncc alibi quam 
in Germania per legatos accepit, LoUianam et Varianam, ^) 
legatorum autcm detrimenta non ad ipsum Augustum rcferenda 
sunt. Ceterum C. lulius Cacsar quoquc et apud Dyrrhachium 
victus et Alexandriae in summo pcriculo versatus est ac plus 
unum certe edepol fusum fugatumque vidit legatum:^) nihi- 
lominus responsa data fuisse dicebantur pcr totum orbem nasci 
mvictum imperatorem. ^) Neque ne abcrrom a scopo timcndum 
erit, si Horatium huc arccssam, qui in c. III 27 lovem imiC' 
tim appellat, ut deum omnipotentem significet. Augustum 
enim cum love saepius comparatum atque etiam pro love ha- 
bitum eiusque nomine nuncupatum esse postea viderimus. Bcne 
quoque fortasse mecum agitur, si adulatores Invictum dixisse 
Augustum suspicor neque hunc rcpudiasse nomen adulatorium :^) 

1) velut superlatione quadam adhibita apud luBtinum (12, 15, 4) 
in mortem animus invictus legitur. 

2) hanc significationem habet invictus apud Hor. art. poet. v. 123 
(sit Medea ferox invictaque). 

3) Ob id ipsum v. Hor. sat. H 1, 11 (Caesaris invicti res 
dicerej ad tempus stcatuendum, quo haec satura composita sit, nihil va- 
lere putarim, namque certum mihi est iam ante Actiacam pugnam (a. 31) 
Octavianum a poeta invictum appellari potuisse reportata dumtaxat vic- 
toria navali a. 36 (cf. Dio. Cass. 49, 14 et 15), cf. etiam Kiesslingii notaro. 

4) Alfred. Fincke de appellationibus Caesarum bonorificis et adu- 
]atoriis etc. Regimonti 1867. 

*) quod attestatur Suet. Oct. 23. 

6) cf. Suet. Oct. 36. 

7) Haec a Suctonio ia Caesaris vita, cuius principium mutilum est, 
e commentariis a Servio ad Vergilii Aeneidem (cf. 6, 799) scriptis tradita 
fuisse scimus. 

8) ut exemplum afferam, blanditiae et assentationis causa hoc voca- 
bulum in panegyrico Constantino Caesari d. adhibitum est in allocutione 
paesar invicte^ cf, Baehrens paneg. Lat, Lps. J874, p. 148; praetere^ 



\ 



\ 



S 



\ 



/ 



\ 



( 



— 97 — 

huc rccte referatur, quod cum nonnulli ccnserent, ut Tiberius 
post Illyrici defcctionem felicitcr sedatam Invictm cognominare- 
tur, Augustus de cognomine intercessit, co contentum repro- 
mittens, quod se defuncto suscepturus essct (Suct. Tib. 17). 
Coniciam igitur quamvis meo Marte in metum quendam ad- 
ductum intercessissc illum, ne sua ipsius mcrita honorificentis- 
simum illud nomen Tiberio datum memoria oblitteraret. Ad- 
de quod in nummis iVugusti Victoria saepe aut globo aut prorae 
navis insistens picta erat (Eckhel N. D. VI 83). His de 
causis, si Manilius Augustum appcllassct Invictim, id miri mea 
quidcm sententia nihil habcret, praesertim quod etiam in tri- 
stibus, in quibus non deest Varianae cladis mcntio, ^) Ovidius 

dicit (V 1, 41): 

Lenior Imicti si sit mihi Caesaris ira, 
Carmina laetitiae iam tihi jdena dabo, 
et in Ep. ex P. I 2, 125 qui vicit semper, victis td par- 
cere possit, Sed ne nominatur quidcm Invictus a Manilio Oc- 
tavianus, immo optat tantum poeta, ut invictus patcr patriae 
sit; respicit igitur futurum tempus. Observes praeterea sis, 
quam caute inserta sit pugna illa in saltu Teutoburgiensi facta: 
etenim attribuitur clandestinis Germanorum gentium fraudibu?. 
lam in alia re insigniter dormitasse Freierum facillimc 
cognosces, quem quod non solum non refutavit, sed etiam sequi 
videtur Lanson,^) vehementer subit mirari. Ille enim coram 
Augusto sententiam a poeta putat expressam esse parum aptam 
his verbis: Sit Roma suh illo! „Quis tandem fuit, ait ille p. 23, 
qui post a. U. C. 762 vel timuerit, ne Octavianus patcr pa- 
triae esse desineret, vel eura ex altissimo dignitatis gradu 
praecipitare ausus sit! Neminem unum equidem adhuc vidi 

cf. Veg. mil. epit. 3; Corp. inicr. lat. VII 62, 167, 226, 344, 875 saepius; 
Acta sem. philol. Erlangcnsis, t. U. 

I) cf. Edmund Meyer die Chronologie der ovidischen Gedichte und 
dat Jnhr der Vtrusschlacht. Z. f. d. Gymnasialwesen, XX XII. Jahrgang. 
Berlin 1878. p. 449 ff. 

») p. 21 pedestr! enim oratione versum poetae sic reddit: vivat- 
que Caesar imperetque Romae invictuB imperturbatusque, 
di8cordi»8 omnes et bell» compescens. Fincke quoque 1. 1, 
Man. I 926 citans falaa interpunctione utitur. 



^ 28 - 

apud hlstoricos*'. Valde equidem vereor, nc ille non recte ver- 
terit. Non credo dicere voluisse poetam : sit Roma principi 
subiecta seu pareat ei; sed subaudiendum est sit Roma iu' 
victa suh iUo, et invicta illud supplcre cogimur, ad eamque 
sententiam anaphora quoque (sit-sit) adducere videtur, pcr quam 
saepissime enuntiata similiter contexta vel inter se concinna 
coniunguntur. Verum ad Tiberium si quis hos versus referre 
vellet ac Freieri intcrpretationi absurdae verborum, quae sunt 
sit JRoma st(b illo, assentiretur, nostrum quoque esset interro- 
gare, a. p. Chr. n. 16, quo hunc primum librum Manilii con- 
fectum esse Freier vult, numquis Romae fuisset, qui timerct, 
ne Tiberius, postquam per biennium paene tuto iam rei publicae 
gubernaculum tenuit, imperarc quando desinerct, vel eum prae- 
cipitare audcret! Nihil quidem dc hac re historici. Inde se- 
quitur, ut ineptissimam Freieri explicationem quam celerrime 
Morboviam abire iubeamus. Aliter, ut opinor, res se haberet, 
si dixisset poeta: sit semper Roma sub illo vel aliquid simile, 
ut legas Ov. Fast. IV 859 et sis magno sub Caesare semper, 
vel Calp. Ecl. IV 144 (Baehrens p. L. m. JII p. 88): 

HunCy precor, orhem, 
Hos, precor, aeternifs populos regef sit tibi caeli 
Vilis amor coeptamque, pater^ ne desere pacem! 
A mea parte etiam Pingreus et Merkelius stant, id quod sua 
uterque versione mihi indicare videtur. Ncque aliud hic quam- 
vis leve argumentum ommissum velim, quod iam supra p. 14 
tetigi. Patrem cnim patriae Octavianum, non Tiberium esse 
vel inde apparere multi dixerunt, quod Augustus illud co- 
gnomen accepisse, repudiasse vero Tibcrium traditum esset (Suet. 
Oct. 58. Dio 55, 10. Tac. a. I 72. II 87 ; Freier 1. I. p. 10, 
not. 2). Non sine momento puto esse, quod etiam in v. I 
913 Octavianum patrem dicit Manilius. luvat nos Horatii quo- 
que memoria, cuius in 1. I c. 2, 50 haec legimus: Hic ames 
tlici pater atque princeps, vel Ovidii, qui Trist. II 35 sq. haec 
exhibet: 



x^ 



1) In nuramis quoque pater patriae Augustus appellatus est cf. 
Cohcn Aug. n. 42; cf. Sitzungsber. der Berl. Akad. 1885. p. 73. De 
patris patriae nomine cf. etiam Finclte 1.1. p. 7 et 8, 



/ 








/ 



\ 



\ 



mmmt ^J^ mmm 

lure igitur genitorque deum rectorque vocatur, 
lure capax mundus nil Jove maius hahet, 
Tu quoque cum Fatriae rector dicare Paterque 
Utere more dei nomen habentis idem, 

(cf. Ov. Fast. II 127 et alibi). Quam vero gratum Augusto 
illud nomen fuerit, appareat inde quod ipsum ad id et in ea 
oratione, quam habet Dio 56, 9, et in Monumenti xVncyrani fine 
videmus provocare ; ac Tiberius in oratione funebri dignum id 
putat, quod commemoret (Dio 56, 41) his vcrbis: did tavia 
fty.67:iog xal 7iQoaTdti]V aiJtwv xal TiailQu djjfio- 
Giov inoii](}aa(^f. Quodsi adamaverat hoc cognomen Au- 
gustus, de quo saepe a poetis adhibctur, Tiberius vcro publice 
repudiavit, vix est credibilc Manilium co illum allocutum esse. 
Quod autera Freier statuit poetam in universum dicentem petisse, 
ut per omnia saecula talis in tutela esset civitas neque in ma- 
nibus eorum, qui novas res molirentur, sed semper permaneret 
saeculum Augustum, id artificiosius inventum subtiliusque quara 
verius dictum puto non dissidens ab ipso huius subtilitatis auc- 
tore (cf. Fr. p. 24). Quam ad interpretationcm ca potissimum 
re vir doctus videtur commotus esse, quod v. 925 poeta tertia 
persona utitur. Putat enim, si Augustus tum vixisset, alteram 
pcrsonam adhibendam fuisse ad alloquendura principem, carmi- 
nis patronum, Ncc vero ullam videre valeo necessitatem. Ne 
mihi enim neglegas tertia persona antea iam eura usura esse, cum 
de Augusto ageret, v. 385 itemque v. 914. Itaque pereandem 
personam perscqui eum potuisse nemo negabit. Atque etiam si 
quis cum Feiero consentiens Tiberii aetate astronomica orta putet, 
rectissime monetur a Lansone p. 15 nonnullos locos restare, 
quibus vates tertia persona usus versus faciat de patrono, si om- 
nino hoc verbo uti licet ; etenim astronomicon libri nuDi, ut non- 
nulli opinantur, proprie dedicati principi ad euraque missi sint, 
nesciens quoad recentiorura nemo de librorum apud antiquos 
dedicandorum morc fusius egit, nec negare nec affirraare ausim. 

Hunc quoniam satis probatum intellego ad Augustum 
V. 926 pertinere, pauca addenda sunt de versu insequenti, 
qui est inter difficillimos deque eius sensu, quaravis multi in 
eo enucleando sudarint, adhuc ambigiraus. 



/ 



SBBH 



- 36 - 

Miuus diversae essent opiniones, si, qua vi particula cuni 
posita esset, ulla ratione fixum certumquc fieret. Per se enira 
spectata et causalis, ut aiunt grammatici, et concessiva et tem- 
poralis potest essc: atque tempus quidcm et generale, ut quo- 
tiens, et singulare, ut postquam, significat. Ad has omnes 
notioncs, ut loco salutcm pararent, interpretes confugerunt. Sed 
quoniam Freierum, cum universe de servando principatu verba 
fccisse poetam opinaretur, aliquanto a meta aberrasse supra do- 
cuimus, ea intcrprctatio, qua particulae eadem vis, quam habet 
quoties, subicitur, reicienda est. Omnia enim in line libri primi 
in eam nos deducunt opinioncm, ut de uno illo, a quo discordia 
quasi catenis alligata et constricta sit, poetam loqui censcamus. 
Itaque sive cara significationcm , quam habet postquam seu 
quam habet quamquam, coniunctioni cum conccdemus, utique 
non de Caesaris morte Manilii verba intellegam. Quae qui ad 
Caesarem spectare volent, ita fere interpretabuntur: Quam- 
quam Cacsar rclicto orbe in deorum numerum reccptus caelo 
accessit, tamen ne desideret populus Romanus eius potentiam 
salubrem in terra, etenim favet etiam absens prccantibus (cf. 
Ov. Met. XV 870). Neutiquam haec rccta! Sed de Augusto 
loquitur in antecedentibus versibus, de eodcm Manilius ultimis: 
quos primum attingcnti mihi placuisse confitcor illam explicandi 
speciem, ut dederit sit futuri exacli forma et particulae cmn 
insit vis temporalis (= wenn) ac sic intellegatur: Roma sit 
Augusto iniperante invicta! cum vero mortuus erit ac re- 
licta terra caelum asccnderit, ne desideret eum. Huc igitur spec- 
tasse poetam putaveram, ut diceret non timendum esse, nc 
quando post Augusti obitum lerrestri imperio successor deessct 
illo dignus, quia Tiberius in successionis spem venisset. Aliter 
sane lacobus, qui Tiberium in insula Rhodo latitantem Roma- 
nisque invisum carpi ratus atque ultimum versum interpretatus 
ita: ne careat ipsa (Roma) successore imperii terrestri, adiecit 
haec f pracf. p. Xyil) : „Quod non addidisset, si Tiberius iam 
tum in spem successionis venisset aut expetitus fuisset a po- 
pulo. Quod si verum est, non sane ea odii vestigia reliquisset 
tum, cum ille ad imperium venerat, si carmina ultimam ma- 
num essent experta*'. 



V. 



f 



» 



/ 



V 



ir 



illud quoqud mecum reputavi, hum forte ad ea, (juae 
praeccdunt, illa verba referenda essent, ad vcrsum nimirura 
904 ac sequentes, quibus dicit poeta calamitatem sat saepe ipsa 
hominum culpa comparari, quia caelo ma!a et pericula per 
comctarum omina significanti credere nesciant. Apparere ex 
his forsitan possit Augustum, quamquam Chaldaei male rem 
gestum iri praedixerant, caelo rubore ardenti non credidisse; 
cumque ipsa nfitura cladem quasi minante Germanicum bellum 
suscepissct, domi culpa fuit. lam v. 926 Augustum in caelo 
versantera facit pocta : is igitur adeatur, is consulcndus est 
neve quaeratur deus in orbe, ut antea factum erat, cum Chal- 
daeos non adissent vcl potius eorum vaticinia neglexissent. 

Sed ne hac quidem via, quem adepti sumus inteipreta- 
menti niodum, ab orani parte dubitatione vacuum talcmve essc 
video, qualis prorsus nobis satisfaciat: immo cum aliquid miri 
in ea re haereat, quod, si illa ratione progrcdimur, Augusto 
poeta neglegcntiam quodammodo exprobrat, quia astrologorum 
praeceptis parum obtcmperans fuerit, legatique clades impera- 
tori tribuitur, magis eo nunc inclino, ut ad solum Varum du- 
cem, cuius temeritate et neglegcntia cladem accidisse Tiberium 
animadvertisse Suetonii testimonio confirmatur (Tib. 18), 
vv. 904 ct 905 refcrcndos neque ullo cuni his vinculo nccten- 
dos esse arbitrer postrcmos J. I. versus. Qua in re qui in 
meas partes transierit, is conccssivam vim voculae cum tribuere 
debebit, ut interpretemur sic: quamquam Augustum populus 
Romanus caclo dedit, tamen non requirat in terris; namquc 
etsi deus in caelo est, (amen etiam nunc vivit; simul enim et 
dei et principis fungitur vicibus. Hanc explicationem pro- 
posuitO Lanson (p. 23), cui ita fere Manilius videtur sensisse : 
„Ne Roma, licet iara caelo dederit Augustum, illum tamquam 
amissum quaerat in orbc. Nam deum quidem, sed in terris 
praesentem deum Cacsarcm habct utinamque diu habeat**. Non 
dubium autem esse, quin Augustus vivus a poeta in caclo iam 
versans fingi potuerit, posthac vidcro. 

1) Sic iam Weber corp. poet. Lat. p. 610 videtur interprelari adno* 
tans : Deus Auguetue, vivus ab oppidis Italiae, deinde a senatu deus dcclt- 
ratus. 



— I') — 

Non niinor adhuc sub iudice lis est de intcrprctandis 
versibus I 384 — 386: 

Cetera non cedunt; imo vincuntHr in astro^') 
Augusto, sidus nostro quod contigit orhi 
Caesar nunc terris, post caelo inaximus auctor. 
Comparatur ibi cum septentrionali caclum meridionalc unamque 
ait poeta esse differentiam, quod adsit septentrionali Augustum 
astruni, desit apud antipodas. Freier quidem ita (p. 19) ex- 
pb'cat: In sidere Augusto, cuius summa in caelo vis et aucto- 
ritas est, nunc regnat Octavianus, in orbc terrarum Tu, Ti- 
beri; sed ut primum obieris diem suprcmum, post patrcm sum- 
mura caeli imperium obtinebis. Bentleius olim vel 

Angusto, sidus nostro gui contigit orhi vel 
Augustum sidus, nostro quod . . . 
legendum esse proposuit. Lachmannus quoque voluit An- 
giistnm sidus, Plerique raihi in eo errare videntur, quod ver- 
sura 385 distinctione seu graviore (; vcl:) scu leviore (,) 
claudunt, qua re indicant se crcdere insequcnte versu poetam 
alloqui Caesarem, id quod nullo pacto potest stare. Hoc fuit, 
ni fallor, quod hunc versum cum praecedentibus male coniunc- 
tum quasi claudlcare iudicaret Breiter atque ut hunc ita v. 385 
interpolatum criminaretur. 2) Equidem nihil muto, sed ea inter- 
punctione, quae, quamvis verum iamiam Basileensi editione prae- 
beatur, falso post verbum orhi (385) ab editoribus poni solet, 
deleta sic intcrpretor: uno in astro Augusto vincuntur alieni 
caeli sidera, quia sidus nostro orbi contigit Caesar Augustus. 
Igitur, si quid sani vidimus, verbulum qiiod in v. 385 non est 
pronomen, sed coniunctio, quam vocant gramraatici. Astrum 
autem Augustum idem esse atque sidus lulium, ut universis 
placere videtur, ego negaverim, potius Augustus ipse quamvis 
vivus sidus factus est. 3) Eodem enim tempore in tcrris ver- 



\^ 



1) De vi praepositionis i n in v. I 384 (uno vincuntur in astro) vid. 
M. Bechert zu Manilius' astronomica in Fleckeis. Jb. f. kl. Phil. 1879, p. 798 sq. 

2) Fleckeis, Jb. 1889. tom. 139 p. 195. 

3) cf. Val. Max. I praef., qui Tiberium alloquens discernit inter 
paternum et avitum sidus, cura dicit: cetera divinitas opinione coDigitur, 
Tua praesenti fide paterno avitoque eidere par viJetur. 



f 



;>J; 



/ 






mmm QQ .M 

satur, et tamen caelo quodammodo illatus iam sidus est. Verba 

denique nunc terris, post caelo maximus auctor per appositio- 

nem ad antecedens verbura traho. Itaque, quod Freier credere 

non vult, scripsisse poetam Augustum astrum caelo septen- 

trionah* contigisse, antequam Octaviani anima in caelura ascen- 

disset, id fieri potuisse mihi videtur atque ad muniendam meam 

sententiani similes locos afferam. Quamquam antea ad expli- 

candos v. I 798 sq. nos accingamus opus est, quos, cum prima 

specie admodura miri videantur esse, varie varii intellexerunt. 

Sunt autera hi: 

. . . Venerisque ah origine proles 

lulia descendit caelo caelumque^) replevit; 

Quod regit Augustus socio per signa Tonante, 

Cernit et in coetti Divum magnumque Quirinum 

Altius aetherii quam candet circulus orhis. 

llla deum sedes, haec, ilUs proxima, divum 

Qui virtute sua slmiles vestigia tangunL 

Enumerantur inde a v. 762 viri fortes, quibus ob virtutes 

in viae lacteae stellis sedes concessa sit, atque primum per ac- 

cusativum aut vocativum, tura non nisi per nominativum affe- 

runtur; a recto autem tenore desciscere quae vulgo per edi- 

tiones circumfcruntur: ^) 

Venerisque ah origine proles 

lulia descendit caelo caelumqiie replevit, 

recte intellexit Thomas (I. 1. p. 20). Sed haec non est codicum 

culpa, id quod ille ratus et Veneris quae ah origine proles descen' 

dit^) emendavit, verum falso viri docti edere consueverunt. Post 

nominativum enim i////a si distinxerimus, non iam erit perturbata 

constructio.*) Insequcntia autem anncctuntur per parenthesin, 

1) In the claBfiical Review 1890 (some emendations of Manilius) Ro- 
biiison Ellis pro caelumque coniecit soliumque: quod probari non potest. 

2) De horum verborum interpretatione praeter editiones videas Werng- 
dorf p. L. m. Altenberg 1780. p. 312 sq. 

3) cf. Wochenschrift f. kl. Philol. 1889 Nr. 34 p. 923 sq. ubi Freier 
contra hanc coniecturam defendens tradita verba post suae fortissimam 
distinctionem poni et que pro denique intellegi vult. Mecura agere vi- 
detur K. Rossberg Berl. philol. Wochenschrift 1889 Nr. 34 p. 1076, qui 
post luliae vocem iubet interpungi. 

*3 Hanc interpretationem debeo Birtio. 






- 84 ^ 






quae dlcitur (descendit tangmit), In v. 800 nihil fere in- 

temptatum reliquerunt homines eruditi. Erant enim quondam, 
qui hic non caelestia, sed militaria intellegenda essc signa ^) 
decernercnt, in quibus lovis ct lulii Caesaris (aut forte rcctius 
Augusti) depictac imagincs ex acquo colcrentur.^) Sed quo- 
niam de caelo sermo est, de mllitaribus signis haec nullo modo 
interpretari possumus. Scaliger annotat p. 90: ^Quarc dicit 
caelum rcgi ab Augusto, quod nondum tenebat? id est in quod 
nondum relatus erat. Hoc mortuo Augusto melius conveni- 
ebat. Ncque hic illud facit hilum: Divisum imperium cura 
love Caesar habet. Nam tcrras ab Augusto, caclum a love 
rcgi dicit.« Erravit autem Stoebcr (ad v. 778. p. 230), qui, quo- 
niam nullus poetarum nequc adco noster eo adulationis pro- 
cessisset, ut lovem Augusti socium appellarct, neque illc per 
signa tonare usquam legeretur, pro tonante voluit volante le- 
gere, ut intellegeretur Sol, qui pcr signa volarc mundumque 
regere permultis locis diceretur. Nec vero opus cst coniectura, 
cum Tonante, quod pro love tonante ut sacpissime^) positum 
est, bene tradatur. Neque rectius de verbis Cernit et in coetu 
DIVVM MAGNVMQVE QVIRINVM idcm vidisse putandus 
cst, quae intcrpretatur ita: „C. lulius Caesar in coetu diviim 
(i. e. divorum) cernit etiam magnum Quirinum.*' Prorsus cnim 
neglectum est illud qne. Pcrperam quoque accepit sensum Mer- 
kelius, qui divum putat esse adicctivum cumque vocc Quirini 
ita coniungit, ut structurae divum magniimqne nulla insit gra- 
datio. Vertit Pingreum, ut videtur, sccutus: „Er sieht dort 
sich gesellt dcn vergottcrten grossen Quirinus^. Sed Divus sine 
dubio hoc loco positus cst pro Divus lulius, id quod fieri po- 
tuisse, exemplo si duceris, ex Vcrg. Aen. VI 793 tibi diluce- 
bit. Unde sequitur prolem luliam non csse lulium Caesarcm, 

1) Verba per signa optime tradita sufficiunt sententiae, ut pra- 
vam esse iure dicas Breiteri suspicionem regna (Fleckeis. Jb. 1889 t 
139 p. 193 sq.) 

2) Pingr^ t. 11 p. 304 (ad v. suae editionis 776). 

3) Non habet hunc usum Vergilius; sed post Ovidium (cf, Met. I 
170 alibi) apud unum queraque fere scriptorera haec consuetudo inveniri 
potest; cf. ipsius Manilii I 767; German. progr. IV 143, 634 et V 290; 
Jlartian. Cap. c, 24 et 30 (in Eyssenhardtii editione p. 11 et 13) eto. 





/ 






y 



sed de Gaio ac Lucio Caesaribus, luliae et Agrippae filiolis, 
non ita multo ante defunctis, cogitandum est, quibus in ^alaxia 
scdes sunt constitutae. Ceterum paullo concinnior esset struc- 
tura, si ad Divum eodcm modo atque ad Quirinum ornans 
quoddam additum csset cpitheton ; scd tamen huius inopia 
nihil nocetur. Velim autem propcmodum pro in coetu adsit 
in caelo, «e quantisper mihi opus sit haercre, quidnam ad 
verba in coeiu supplcatur. Exspectatur cnim in deorum coetu, 
sed hoc in ea, quam lcgimus, verborum constructione non tam 
facile intellcgitur quam in coetu signorum. Utrum autcm sup- 
plendi genus verius censeas, non permultum refert; nam qui 
aliquo dccorc egrcgius cst, is deus fit idcmque stellis inscritur. 
Grave vero hic esse et multum valere mihi videtur adverbium 
altiifs, quo, ni omnia me fallunt, co spectare poetam conspi- 
cuum est, ut circulo lactco, in quo illustres viri post mortem 
habitent, altiorem cssc dicat scdcm deorum. Ecce Romulum et 
Caesarcm non eorum in numero ponit, qui in galaxia locum 
habent, sed altius^) intcr ipsos dcos fingit vcrsantes. Augustum 
nondum ibidem,^) quo Romulum et Caesarem abisse credit, 
sedem sibi constituissc ea re indicare videtur, quod illos ab 
Augusto altius ccrni dicit. Quomodo enim sursum spectaret 
eosquc altius cerneret, si iam, uti voluit Freier, mortuus et in 
ipsa eorum contione esset? Ad vivum ergo impcratorem refcro 
locum litigiosum. 

Sed obiciat aliquis, cum a poeta caelum regere Augustus 

1) codices omnes habent c^tu; ? semper pro ae, e pro oe in libris 
Manilii pofitum est, quam notitiam Becherto debeo; cf. Thomas 1. 1. p. 'iO, 
qui in codice G scriptum esse dicit caetu. 

2) In V. 802 toto verborum nexu postulatur quam (non qua); id 
autem habet optiraus liber G idemque alii boni libri habere videntur: 
nam lacobus hanc lectionem in textura recepit neque quidquam de variie 
codicura lectionibus annotavit. Hoc certum est quam non meram esse 
Bentleii coniecturam, qua opinione captus est K. Roesberg kritische Nach- 
lese zu Dracontius und der sogenannten Orestis tragoedia (neue Jahrb. f. 
kl. Phil. tom. 119. Lipsiae 1879 p. 475 eq.) Qui apud Manilium legen- 
dum putat qua, quia Dracontius in v. 326 hunc Manilii locum imitatus 
8it. At vero alia est utriusque loci structura: Manilius habet altius 
quam; apud Dracontium, cura non habeat comparativum, bene quadrat q u a. 

3) cf. Lanson p. 19. 



- 36 - 

dicatur, 1) immortalem iamiam cssc nequc in tcrra vcrsari: 
minime, ut mihi quidera vidctur, rccte! Etiamsi cnim nus- 
quara similia atquc co loco, dc quo disputamus, dc Augusto 
tradita esscnt, tamcn ex lioc concludcre liccrct cum lovc vivum 
Augustum collatum similemque ci potcntiam tributara esse, 
ipsumquc optimum sui interprctera homincm astronomicum du- 
cere debcremus. Accuratius autcm inspicias locura. Quoniara 
Augustus — id quod infra probabitur - dci loco habctur et 
hon°estatur, terra quasi cst Olympus, ubi habitat ; dcus Augu- 
stus descendit in terras ; igitur caelura pacnc in tcrris est. Ne- 
quc vero Augustus per signa rcgnat, sed regit caelura cx tcrra ; 
vivit adhuc, scd divina ci cst potcnti.-i. Habct autera in rcgcndo 
raundo socium, qui in ipso caelo vcrsatur: hic est luppiter, 
socius per signa tonans. Artc igitur intcr se conexa sunt verba 
socio per sifjna Tonante (^^dcr lllmmcl, dcn Augustus regicrt, 
indera dabei im Bercich dcr Stcrnc luppitcr sein Gcnoss ist«) ; 
quarc coraraa, quod diciraus, ponatur in v. 800 prae verbo 
socio, ne quis ipsura Augustum per astra tonarc dici arbitretur. 
Simiiliraus cst locus quidam Ovidianus in Mct. XV. libri fine 
(858 sq.); hic quoque socii sunt luppiter et Augustus: nara uter- 
que est pater ct rcctor, ut ait poeta, sed Augustus vivit et 
est in terris, luppiter teraperat arccs actherias. Ccrnas autcra, 
ut Manilius rera sibi cogitaverit: supra in v. I 384 sq. ita lo- 
quitur, quasi iara astrum Auguslus sit; eo loco, de quo modo 
dixi, non multo minor illa quidcm poctae audacia est, cura 
caeli regnum ad Romanorum imperatorem defcrens caelum ter- 
ramque paene perraisceat ; sed tamcn ita ille caelura regens 
fingitur, ut dilucide intcr vivos vcrsari eura cognoscaraus, quo- 
niara in caelo non solus regnat Augustus, scd love utitur socio. 

1) J. Woltjero G- 1- P- 223 versus 798 sq. libri primi de Augusto 
mortuo vereque consecrato tantum intellegi posse et contcxtus et ipsa verba 
clare docere visa sunt; sed cum in fine huius libri et quarti diserte sermo 
esset de vivo Augusto, aut hi versus in primo libro postea adscripti essent 
a poeta mutata tota extrema parte huius loci, aut legeretur reget, cer- 
net necesse esse dixit. Quod nego; negavit iam Huetius. NuUum vitii 
signum in codicibus reperitur neque ulla usquam manifesta adsunt ve- 
stigia, e quibus quidquam in eis partibus, ubi de imperatore verba fiunt, 
pogtea mutatum em cpnsequatur. Teneamus igitur regit, ce rnit. 



/ 



- 37 - 

Complures de imperatore notioncs et cogitationes astrologus 
videtur irabibisse: etcnira est Augustus tcrrestris imperii rector, 
idcmquc iara induit divinitatem pro deoque colitur; ac vel sidus 
ei est iraperator et in caclo quodaramodo vcrsatur, ut etiam 
Olympi rector, i. o. totius raundi, et caeli ct tcrrae, atque lovis 
socius vocctur. Videas igitur poctara vere Chaldacura 1 Neque 
tamen multo illud cst insolentius, quam si Augustum deorum 
mitissimum esse in codcmque disticho almam terram eo nihil 
habere raaius dicit Ovidius in Ep. ex P. I 2, 99 sq. Dolcmus, 
quod practer hacc astronomica eorum, qui illa aetate babylonicam 
artcra profitebantur, carraina nulla servata sunt, ut, nura alii, 
qui ab hac sccta stabant, de Augusto idcm vel simile dixerint, 
nesciatur. Scd ex aliis monumentis, undc de Augusti aliorum- 
que cultu bene instituamur, similia quaedam, si repetere iuverit, 
iara vivum illum divinis honoribus affectura et pro ipso love 
aut Sole habitura essc discemus ^) nequc minus intcr astra vi- 
venti locum datum csse apparebit. 

Non a me postulabitur, uti a capite tamquam exoreus, 
quoraodo antiqui co proccdere oranino potuerint, ut horainibus 
divinos honores inferrent, exponara : adcantur de hac re libri 
mythologici. Scd iuvat monere illum ipsum, quem originera 
gentis conditoremquc honorabant, Aeneam dico, e Venere et 
Anchisa ortum arbitratos esse Romanos : quem postea deum 
sibi feccre, postquam in proelio, quod cura Etruscis fult, sublatus 
est. Divina origine etiara Roraulus et Remus credebantur: ori- 
ginem autcra a Martc deo Roraulura duxissc rati facillirac eo 
adduci poterant, ut raortuum ad deos redissc sibi persuaderent. 
Neque ignoramus Roraanis ducibus a Graecis, ad quos non 
pauca ex carum gentiura, quae orientis solis luce iUustrantur, 
vcnerandorura regum more redundarat, persaepe divinos honores 
tributos essc.2) Age vcro Caesarem Pompeio devicto omnes 

^T^l Tacitus ann. 16, 74 (A. U. C. 818, p. Chr. 65) dicit: Nam 
deum honor principi non ante habetur quam agere inter 
homines desierit, ad solos cives Romanos referendum est ; in provin- 
ciis prorsus aliter se habebat res ; aliterque etiam dc poetis et maiime 
de Chaldaeorum sapientia iudicandum est. ^ 

2) De eis rebus, quae huc pertinent, conferendi sunt hi libri: 
Preller mythol. Rom. ; G. Boissier la religion romaine; Desjardins 



- 38 - 



m^ dy ■■^ 



fere cleum revera esse Romani credebant. Utque de ceteris 
taceam, teraplum is quidem sibi proprium dicari non sivit, sed 
in omnibus et urbis Romac et imperii Romani templis imago 
eius posita divino cultu utebatur. Suum praeterea babebat 
flaraincm, quo baud scio an nullus maior, ne dicam divinior 
coo-itari possit bonor. Mortuum deinde inter sidera versari 
credebant sidusque lulium appellabant, et senatus consulto cultus 
ei decretus, ipse divus nominatus est. A Caesare autem ad 
eos translata est veneratio, qui in imperio succedebant; iam in 
Vergilii Acn. VI 789 scriptum videas: Caesar et omnis luli 
progenies magnmn caeli ventiira sub axeni. ^) Firmicus Matcr- 
nus, 2) ubi dc impcratore nibil mathematicis respondendum esse 
docet, eius fatum, cum sit totius orbis dominus, dei summi iu- 
dicio gubernari dicit, et quia totius orbis terrenum spatium im- 
peratoris subiaceat potestatibus, etiam ipsum in eorum deorum 
numero constitutum esse, quae ad facienda et conservanda om- 
nia divinitas statuerit principalis. Haec igitur quarto p. Chr. 
n. saeculo scripsit astrologus, qui non fuit poeta. Celerrime 
enim Romani in divino imperatoribus honore tribuendo pro- 
gressi sunt. lam Statius ad Domitianum, quera deum et lovem 
esse vult, omnes titulos congerit atque coacervat, qui cogitando 
effingi possunt. 3) Is autem, ad quem post mortem Caesaris, 
a quo coepit ille cultus, delatum est imperium, Octavianus, 
ubi illius beres factus est, nomen quoque sibi assumpsit Cae- 
saris atque adeo pro Gai filio filium Divi sese nominavit. *) 



revue de philol. 1879. III 33 sq. (le culte des Divi et le culte de Rome 
et d' Auguste); Boucbe-Leclerq hist. de la divination; Jo. Dan, 
Schoepflini diss. hist. de apotheosi sive consecratione imperatorum Ro- 
manorum. Argentorati 1729; Marquardt Rom. Staatsverwaltung. tom. 
III 2 ed. Wissowa. Lps. 1885. p. 463 sq. 

1) cf. Homer. Lat. XIX 901 Quem nisi servasset magnarum 
rector aquarum, ut profugus laetis Troiam repararet in 
arvis | Augustumque genus claris submittcret astris, | Non 
clarae gentis nobis mansisset origo. 

2) edit. Basileensis 1. II p. 44. 

3) Ruedigeri diss. p. 2 sq. 

4) cf. Verg. Aen. VI 792 Caesar, divi genus. Divi filius etiam in 
nummis vocatur Augustus, cf. Cohen Aug. n. 138 et 144 (Mommsen Sitzb. 
d. Berl. Akad. 1885, p. 72). 



k ii i 



/ 



V 



*i 



if> 



Qui supra homines atque in divinos honores ipse elatus est, cum 
Augustus cognominaretur, <) per quod adiectivum res significa- 
bantur vcncrabilcs vel plenae maiestatis, quales sunt res rel- 
giosae et sacrae; quo spectant Ovidii verba (Fast. I 608): 

Hic so£ium summo cum love Caesar hahet. 

Sancta vocant augusta patres, augusta vocantur 

Templa sacerdotum rite dicata wanu. 
Conferri possunt, quae idem de Ilcrcule, quocum in oratione 
funebri Tiberius Augustum comparans a Dione (56, 36) fin- 
gitur, inter deos relato dicit: maior videri coepit et augusta 
fieri gravitate verendus'. igitur haec cura esset verbi Augusti 
notio, Octavianus, quippe qui iam, dum terras incolit, hoc titulo 
consecratus augustaque esset gravitate, etiam deus erat.2) Huc 
spectans Vcgctius (de re mil. II 5) imperatori, inquit, cum 
Augusti nomen accepit, tamquam praesenti et corporali dm 
fidelis est praestanda devotio. Dionis quoquc (56, 40) mihi 
perpendas locum, quo quod insidias aliquando paratae fuerint 
Augusto, minirae esse dicit mirum, cura ne di quidem ex aequo 
placerent omnibus. Ac Tiberius in urbe Roma ex senatuscon- 
sulto et publico nomine rccitans laudationem (Dio 56, 41) 
hoc dixit: xai zo i^lEVToiov ijQCoa mudd^ma xal aO^avaiov 
Mneffrjrcf[£. Vivcntem igitur et ut semideum et ut immorta- 
lem honestabant Romani Augustum. Qui quaraquam non, ut 
posteriores iraperatores, deum se a civibus declarari aut simu- 
lacra sua in tcmplis poni iussit, id quod pater fecerat, neque 
flamineni sibi sumpsit, 3) attamen non invitus poetas se ut deum 
salutantcs audivit, velut deus nuncupatur*) a Vergilio, Ovidio, 
Horatio. Pulcherrimum laudis Augustae praeconium in Ovidii 
Met. fine (1. XV) invenitur, quo loco Augustus supra patrem, 
qui iam Divus et sidus est, tollitur atque cetera Caesaris raerita 
pro eo parvi aestimantur, quod tantum filium reipublicae dc- 
derit, quantus sit Augustus. Atque etiamsi Roraae Augustus 
divinos honores reppulit, taraen a cetcris Italiae urbibus et a 



1) Dio Cass. 53, 16; Suet. Oct. 7. 

«) cf. Dionis verba: coj xal nliior ti ^ xar* ay&atanouc w v. 

3) Suet. Oct, 62; Nipperdey ad Tac. ann. I 10. 

♦) exempla petas ex Ruedigeri et Fincl^ei libelUs suprn dictis, 



HMIWM 



-. 40 - 

Graecis aliisque provinciis templa araeque ei erigebantur, ut 
latius latiusque divina veneratio propagaretur. Quo factum est, 
ut saepe cum love compararetur aut etiam nominarctur luppitcr 
in caiminibus ac titub's. Satis clare loquitur Ovidius in Met. 
XV 855 sq. Exprimere vult poeta, quanto maior Augustus 
sit patre: exempla repetlt ab Agamemnone ct Atreo, ab 
Aegeo et Tbeseo, Peleo et Acbilie. Sed baec non esse paria 
addit, cum exemplis ipsos (scil. Caesarem et Augustum) ae- 
quantibus se uti velle dicit et Saturnum lovemque affert: igitur 
Caesarem et Augustum non in mortalibus, sed in deorum 
numero ponit, comparat Augustum cum love, Caesarem cum 
Suturno. 1) Idcm poeta aliis locis multis non dissimilia babet 
exempla. Non parvi praeterea aestimo, quae Suetonius in Oc- 
taviani vitae capite 60 narrat, reges amlcos atque socios et 
singulos in suo quemque regno Caesareas urbes condidisse et 
cunctos simul aedcm lovis Olympii Atbenis antiquitus incoba- 
tam perficere communi sumptu destinavisse Genioque eius (scil. 
imperatoris) dedicare. 

Et quoniam luppitcr putabatur esse Augustus, etiam 
buius insigne, fulmen dico, ei tributum est.2) Quod si 
fieri potuit, certe si socius lovis appellatur a Manilio, 
id nibil offensionis babet. Atque eodem iure munus, quo 
fungitur luppiter, ad imperatorem deferri potest. Si igitur 
rectorem Olympi 3) eum nominat caelumque ab eo regi dicit, 
id non est inauditum: nam revera esse et deus et summus 
deus putabatur imperator, atque etiam exstant loci, quibus vel 
anteponatur dis.'*) Ergo quadrant Man. I 914 sq.5) perbene 
in vivum imperatorem. Similem — si omnino in hac re a 
recentioris aetatis poeta exemplum repetere licet — licentiam 
esse puto ac si Scbiller noster Rudolpbum Habsburgiensem, 
quamquam Germaniae tantum fuit princeps, mundi rectorem 

1) cf. etiam Met. I 204. 

2) cf. Suet. Oct. 94 et Fincke 1. 1. p. 18. 

3) de love hoc dicitur e. c. Ov. Met. II 60. 

4) cfi Finckei libellum. 

5) quae in Stoeberi edilione ad Lunc locum afferuntur, sunt falsis- 
sima; falso etiam Weber in Corp. poet. Lat. p. 610 de love Capitolino 
precibus quaesito eum interpretatur. 




( 



% 



j"*" " 



w 



S 






^ 41 - 

appellat („Herrscber der Welt"). Nec vero credo, quod tem- 
poris praesentis forma Manilius, Horatius futuri utitur in c. I 
12, id magno pondere esse, namque est iam praesens Augustus, 
id quod affatim probatum puto, cum deus, tum luppiter, ergo 
mundi et Olympi rector; babet omnium rcrum potentiam (Ov. 
Ep. ex P. II 2, 66) ncque mundi finis est finis impcrii, ut 
Propertius V ,6, 14 petere possit, ut, dum iVugustus adsit, 
ipse vacet luppiter. Gravc etiam cst, quod vel divus, dum in 
vita vcrsatur, Augustus appcllatus est (cf. Fincke 1. 1. p. 15). 
lam vcro incertus quidam co processit, ut Neronem principem, 
in vivis morantem, caeli mcntem solisquc imaginem adulantlum 
more diceret (carmin. bucol. Einsidlcnsia Bacbrens p. L. ra. 
UI num. XIX v. 27). Adversa fortuna fit, ut Htigetur de 
lectione Hor. c. HI 3, 12, quo loco multis paullulo verisimilius 
videtur ab Horatio praesens quam futurum tcmpus adbibitum 

esse; lcgimus sic: 

Uac arte Pollux et vagus Tlercules 

EnisKS arces atticjit igneas, 

Quos inter Augustus recumhens 

Purpureo hibit (Var. hihet) ore nectar. 
Praesens sententiae non nocere concesserunt cura alii tum Herra. 
Scbuetz eis, quae in Iloratii editiono altera (Bcrol. 1880) ad 
hunc locum annotavit, et C. W. Nauck in suae Horatii editio- 
nis (Lps. 1885) p. 129. Obloquuntur Fr. Ritter Hor. carm. 
et epod. Lps. 1856 p. 222 et Kiessling Hor. carm. ct epod. 
Berol. 1884, alii.2) Sine dubio pracscns vcrbi forma lcgitur 

I 1, 6, quod carmen buc arccssere liceat, siquis concedat vero 

1) cf. carm. in laudes Caesaris, quod in Anthol. Lat. part. pnor. 
fasc. 1. p. 272. num. 419 (ed. Riese) legitur: Icta tuo, Caesar, fulmine 
procubuit, Oceannmque tuas ultra ee respicit aras: Qui finis mundo 

est, non erat imperio. 

2) Invita, credo, Minerva hunc locum tractavit Dillenburger (Horat 

edit. VII. Bonnae 1871), qui dicit: bibet scripsi ne honor qui mor- 

tuo deberetur, vivo iam darctur, id quod fieret, si bibit scriberetur; be- 
ne vero Mitscberlieh in sua Horatii cditione Lp». 1800 ad L III c. 3 v. 

II et 12 sic Bcripsit: quem in terris adhuc morantem populus Romanus 
divinis prosequebatur honoribus, hunc poeta svfparraatMio; m caelo cum 
dis convivantem nectarisque haustu se proluentem exhibet. cf. etiam Fr. 
Lubker Comment. zu Horaz' Oden p. 334. 



nupernmc interpretatum esse verba terrartm Oominos evehit 
ad deos Eduardum Anspach. ^) Quera locum impeditura exacte 
hic tractare, quoniam a proposito abhorrct, hoc annotasse con- 
tentus sura, qui terrarura dominos deos essc contendant, eos eo 
nihil probare mihi videri, quod ex Ovidii epistulis ex Ponto 
datis (I 9,36) huius dcorum significationis cxcmplum repetunt; 
namque etiam Octavianum qui vocari potuissc dicet tcrrarura 
dominum, quod vult Anspach, certis is testimoniis nitetur: cf. 
Suet. Oct. 94; Ov. Ep. cx Pont. II 8, 26; et omnino in prin- 
cipum appellatione legitur saepissime hoc epitheton cf. Mart. 
I 4, 2; VII 5, 5. Stat. silv. III 4, 20 (cf. Fincke p. 31; Rue- 
diger p. 3). ^) Addo Vergih'anum locum (Ecl. 1, 6 sq.), quo 
Tityrus pastor semper sibi cum, qui otia fecerit, dcum fore 
dicit; illius aram saepe tenerum agnum imbuturum csse. Bu- 
colica autem, quibus hic locus dcbetur, iam indc ab a. 41 us- 
que ad 39 composita esse concinunt vv. dd. — Eandem fere 
atquc in illis Manilianis versibus rationem repperi in carminc 
quodam, quod iii Stobaei flor. VII 13 lcgimus idque Birtius 
non ante Augusti aetatem, sed inter Horatii et Statii fere tem- 
pora scriptum esse coniecit in indice lect. hib. Marb. 1888"^) 
p. XIII, cui sententiae neminem non subscripturum mihi constat; 
versus sunt hi: 

XaiQ^ fioi *Pcof.ia &vydit]Q ^AQr^og 
XQioeofiiTQCc daiffQCov ttraaoa, 
OBfivov lc vaieig inl ydg 'Olvimov 
aUv a&QavoTOV. 
Roma igilur non solum summos deos vertice tetigit, ut ait Ovi- 



\ 



1) Eduard Anspach die horazischen Oden des ersten Buches in Be- 
zug auf Interpolationen, Aufbau und Zeit ihrer Abfaesung; Progr. Cleve 
1888; cf. eiusdem de Horatio commentationem neue Jahrb. f. Phil. und 
Pad. von Fleckcisen und Masius, Lpz. 1888. Bd. 137. Heft 5. p. 385. 

2) Hoc animadvertendum est, si quis Anspachium scquatur, eum 
tamen compositionum, quas statuit Theodorus Reichardt (de metror. lyr. 
Horat. artif. eloc. Marb. 1889) alteri formae versura terrarum domi- 
nos evehit ad deos attribuere posse, quia etiam in illius interpreta- 
tione respondent inter se dominos et deos, etsi dominos non est ad- 
jectivum neque appositio; cf. Keichardt p. 4 et 5. 

3; De Romae urbis nomine deque robore Romano commentariolus, 



{ 



/ 



ll l^ 



- 13 - 

dlus Fast. I 210, verum etiam per ipsum Olympum rcgnare 
dicitur; quin immo tonat Roma apud Claudianum (de bell. Poll. 
511). Quo si nihil miri neque quod offensioni sit praebetur, non 
intellego, cur dc sumrao omnium Romanorum, populi rerum 
potentis (Ov. Fast. I 88), principe, penes quera universa im- 
perandi est potestas et mundi custodia cuique tota Roma paret, 
Manilio idcm dicerc non licuerit quamvis vivente. Neque quo 
maior fiat scntentiac meae fides Statianum locum omitto, qui in 
Thebaidis libro prirao invenitur (v. 25 sq.): ubi precatur poeta, 
ut Doraitianus horainum habenis contentus in tcrra maneat 
atque sidera donet; non addit, cui donet, sed e verborum 
conexu consectarium fit, ut ipsis dis concedi dicat iraperium 
caeleste a Domitiano. Quod glossa quoque apertum reddit. 
Qui autem fieri potuit, ut caeli regnum dis donare diceretur 
imperator, ni ipsius haec secundum poctae fictioncm fuisset 
potestas? Qui locus non sccus se habet atque Manilianus. 
Crevit igitur summoperc verisimilitudo et terrae et caeli si- 
derumque vivum imperatorem sicut lovem potentem fuisse se- 
cundum poetarura blandiloquentiam. 

Verum non solum pro love honorabatur Augustus eius- 
que munus dicebatur administrare, sed etiam aut filius Ap- 
pollinis (Suet. Oct. 94) aut ipse Apollo existimabatur esse 
eiusque cultu observabatur. Ut in cena quadam, in qua dco- 
rum dearumque habitu convivae discubuerunt, ipse pro Apol- 
line fuit ornatus (Suet. Oct. 70), ita in Palatini collis biblio- 
theca statuam sibi posuerat habitu ac statu ApoIIinis (cf. Corara. 
Cruq. ad Hor. epist. I 13, 17 et Anspach. 1. 1. p. 12): ipse 
igitur voluit credi Apollo! De noraismatis argenteis, in quorum 
altera parte Apollo sedens conspicitur, et ascripta sunt verba 
Caesar, Divi F, videas Burmannum ad Suet. Oct. 94. De 
eo, qui in Verg. Ecl. (IV 10) exstat, loco, supra exposui 
(p. 16). Observes autem Augustum cum iam ante Actiacam 
aleam Apollini eximie devotum fuisse (cf. Eckhel VI 108), 
tum postea eum ut doraesticum honorasse (cf. Ov. Met. XV 
865). Huic enim deo in ora Actia templum dcdicatum erat 

1) De crescente sub Augusti auspiciis Apollioi§ cultu vid. Prelleri 
myth. Rom, 13 307. 



- 44 - 

et ipse audiebat Actius, cf. Verg. Aen. VIII 704. Phocbus 
autcm, solis et lucis cleus {(Dolfhg^ (pccog)^ in luce gcnitus est 
{lvy.i]yevirig, Ivhi] - lux) et pro Phocbo vel Apolline Solem 
quoquc dicebant Romani. ApoIIincm autem si Augustum pu- 
tabant esse, nihil sane erat, cur non Solcm cundcm ct duce- 
rent et diccrent; ac propitia hcrcle accidit fortuna, ut ne huius 
quidem moris cxcmplis destitutus sim. Iloratli enim in meas 
partes licebit vocare I. IV c. 5, quo summa vcneratione ac 
pietate Augustum prosequitur. Fingit ibi, quamdiu impcrator 
a patria absit, tamdiu dcesse solcm nitcntem, qui vcris instar 
populo afFuIgeat; praesente vero Caesare maiorem esse dierum 
serenitatem, recreari solem, nitorem augeri. Audire placeat 
olorem ipsum sic canentcm: 

Liicem redde tuae, diix hone, patriae: 

Instar veris enim voltus uhi tuus 

Adfulsitpopulo, gratior it dies 

Et soles meiius nitent, 
Sol igitur reipublicae est Augustus, clvium lux. Quocum 
loco compares Hor. c. IV 2, 46 sq., ubi rccepto Cacsare pulcher 
dicitur Sol. ^) Non minus suavi adulatione Honorium princi- 
pem et Solcm inter se iungit Claudlanus de VI consulatu 
Honorii v. 537 sq. : I^^se favens ... aer , . . Principis et Solis 
radiis detersa removit Nuhila, quornm verborum e contextu 
elucet sicut Soli ita Principi poetam attribuisse radios. Et 
quae alias propria Solis laus est, ut nubila caelo dispellat,2) haec 
apud Claudianum Ilonorio Solique est communis. Eodemque 
modo cum sole inardesccnte radlisquc fulgente comparatur ab 
Ovidlo Octavianusj In culus trlst. I. H v. 323 haec sunt: 
Denique cum meritis impleveris omnia, Caesar, 
Pars mihi de multis mia canenda fuit, 

1) cf. Ov. a. a. I 213 qui alloquitur Augustum pulcherrimc rerum 
et Lucan. phars. I 48 mutato sole. 

2) cf. A. Riese Anthol. Lat. 1869 part. prior. fasc. L p. 250 nura. 
389 in laudem Solis. — Kespicientlae praeterea erunt comparationes im- 
peratoris cum Sole, quas apud eos legimus qui nfQt /^aoiXna; scripserunt, 
cf. Dion. Chrysost. I p. 51. III p 125, 126, 128, alibi ; talia collegit Gott- 
lob Barner comparantur inter se Graeci de reg. hom. virt. auct. Marburgi 
1889. 



\ 






J illi 
I ■ 



ti 



1/' 



\ 






) l 



/ 



-- 45 — 

Utque trahunt oculos radiantia lumina Solis, 
Traxissent animum sic tua facta meum, 
Et quod de Romulo i.ntcr dcos rcccpto ab Ovidio (Met. XIV 
827) praedicatur, pulchra suhit facies et pulrinarihus altis 
dignior, hoc de spirante Augusto non scmel dlcitur: hic cir- 
cumfusus est quodammodo luce ac fulgore; etenim purpureo, 
ut ait Iloratius (c. 111 3, 12), hihit ore nectar, ad quera 
locum rccte Klcsslingius annotat: ,,purpureo ore geht nicht 
auf die Farbe, sondern auf den schimmernden Glanz des 
Purpurs: es raalt also den verklarten Glanz der Gotterge- 
stalt, das lumen inventae purpureum (Verg. Aen. I 590)*^. 
Suetonil (Oct. 95) quoque locum apponam, qui hoc tradidit: 
Post necem Caesaris reverso ab Apollonia et rngrediente eo 
urhem, repenie liquido ac puro sereno, circtdus ad speciem 
caelestis arcus orhem solis amhiit ctc, quibus respondent Vel- 
leii haec (II 59): cum iniraret urhem, Solis orhis super caput 
eius curvatus aequaliter rotundusque in colorem arcus, veluti 
coronam tanti mox viri capiti imponens conspectus est. cf. Dio 
45, 4. Talla fama et litteris de Augusto tradebantur. 

Ex eis quae dixi satis intellogitur Augustum (aliosquo 
impcratores) non cum Solc comparatum tantum, sed etiam 

dictum esse Solem. 

Si autem sol vocari adsuevlt Augustus, cur astrum eun- 
dem in caelo fingere non debuerunt slve oranino poetae sive 
soli astrologi? Quam in rem inquirentlbus proderit titulus 
quidam Phylis servatus, quera typis expressum invenias in 
Lctronnii recueil II p. 343 (cf. Prelleri rayth. Rom. II 429) 
et in Epigr. Graec. ed. G. Kaibel Berol. 1878, 978 et in 
Anthol. Palat. Paris (Firmin - Didot) 1890. vol. III ap- 
pend. c. 1, Nr. 159: KalaaQi Tiono/aidovTi xal aTieiQMV 
xQaTeovTi Zai'l iqt tx Zavog natQ^, yiev&tQiii), dBamtr^ 
EvQcunag ts xal ^Aaidog, aatQoj anaaag 'E'llccdog, og 
amijQ Zevg avkiike fdyag etc. Qui titulus utrum ad annum 
a. Chr. n. 15 an 10 an 7 pcrtineat, hic nihil refert; certe 

1) Silentio praeterire nequeo cum sole non imperatores tantum com- 
parari potuisse, sed cf. e. g. Hor. sat. I. 7, 23 et Kiesslingii adnotationem. 
Neque fugit me propriam verbi lucis lucendive vim obscuratam saepe esse 
sicut Graeci /iau7Jf>oTtjrofj cf. Dio 53, 18 ti]v tou «itia/^aTog lafinqoTt^tan 



i 

I 



-- 46 -* 

Augusto vivo positus cst. Tropice quidem locutus est Ovidius, 
cum Fabium Maximum; quia nomcn eius clarissimum habebatur, 
Fabiae gentis sidus appellaret (Ep. ex P. III 3, 2), atque rem 
dilcctam saepius sidus nominabant Romani, velut Prop. II 3, 
14, quo loco puellac oculi poetae pro sidcre sunt; non minus 
etlam Graeci vocabuli aair^Q genuina vis nonnumquam nescio 
quo pacto prorsus fere videtur perisse ^) et omnino non raro 
ct homines et res cum stellae splendore comparantur, 2) quam- 
obrem singula exempla accurate spectanda et temptanda sunt. 
Scd in eo titulo, quem supra attuh*, non figurate dictum cst, 
neque enim neglegi debet poetam loqui: imperatorem ortiim 
esse sidus totius Graeciae; neque igitur illud tiaiQOv solum, 
sed etiam verbum dvtTEile grave cst nec levi momento de- 
bet aestimari. Quoniam autcm in titulo publico Octavianus 
ante excessum significari potuit ajTQOv '^ E/ladog . . . hg dviitile, 
quanto magis poeta atque is quidem astrologus arreptus im- 
petu cogitatorumque velocitate cum vulgi, tum Chaldaeorum 
de Augusto notioncs secutus fingcre slbi potuit vivum impera- 
torem inter astra versari atque indc sortes Romanas regere, 
praesertlm cum in temph*s inter deos eius simulacrum esset. 3) 
Huc cum aliqua verisimilitudine rcferas quod Germanicus de 
mortuo Octaviano (Arat. 558) versus facit hosce: 
JliCf Auguste, tmim genitali corpore niinien 
Attonitus inter gentes potriamque paventem 
In caelitm tnlit et materriis reddidit astris, 

Astrum igitur debet fuisse Augustus antca, desccndit de caelo, 
fuit astrum ctiam dum Romanorum imperator fuit, metis autem 
vitae relictis „redditur" maternis astris (cf. Hor. c. 1 2, 45 serus 

1) cf. e. g. Anthol. Palat. VII 21. 

2) cf. e. g. Hymn. Apoll. 1, 774; II. V 4; YI 295; XIX 382. 
Walz rhet. Graec. III p. 551, multisque aliis locis tales licet invenias 
coraparationes. 

3) cf. etiam epigrammata quae in Anthol. Palat. ed. Duebner I 669 
et 670 (p. 402} scripta sunt: 

aoTfQa^ flaaS^Qelg aartjQ ijuog. Ki9f yt^Yoiuriv 
OuQavog, log nolXolg ouuaaiv flg of ,^if7J(a. 
aarrjQ 7tq\v fjfv ^Xajunfg m ^ojoiair ''Eyog' 
vvv ds &avu)v Xdfjineii ''EansQog h tpittjutvots. 



( 



( 



- Ml - 



I 



%n caelinn redeas, ct Verg. Gg. 1 32). Sidera genti luliae 
cognata sunt (Met. XV 839), et cum pater astrum slt, quid- 
nam omnino miri, si filius codcm honore dignus putatur; cf. 
Ov. Mct. XV 850 stella micat nati^jKe ridcns benefacta fate- 
tur Esse suis maiora et vinci gaudet ah illo, quo in loco, ni 
omnla mc fallunt, proprie dicitur Octavianus stellae filius. 
Quod non multo secus est atque si Dlvi fillus vcl Divls ortus 
(Hor. c. IV 2, 37) vivus Augustus appellatur, ut ipse quodam- 
modo iam Divus sit ante mortem (Fincke p. 15 sq.). Alicuius 
auxilii ad fovendam illam opinionem fulsse etiam potest, quod 
erat in foro slmulacrum Caesaris consccratum, culus capiti sidus 
adiectum crat (Plin. nat. hist. 2, 94). Quid vero? Atia, Oc. 
taviani matcr, priusquam pareret, nonnc somnlasse tradita est 
, intestina sua ferri ad sidera expllcarique pcr omnem terrarum 
V et caeli ambltum ! Somniavit autem et pater Octavius, utero 
Atiae iubar solis exortum. Quod prodidit Suetonius Oct. 94, 
f ex quo eandcm fabulam in suum opus videtur transtulisse Dio 
(45, i ijhov avaTt/l^iy ivoiiiaev). Suetonius aulem in Asclc- 
piadis Mcndetis, de quo nihil adhuc innotuit, theologumenon 
Jibris se eam legisse dicit: ex hoc testimonio iterum confirma- 
tur talia de Augusto non solum fabulatos cssc, sed etiam 
lltteris mandasse eos, qui divinitatem illi astruerent. Atque 
quo malorem opinioni meae fidem addam, non indigni, 
quos afFeram, sunt versus qui in initlo Thebaidis Statianae 
leguntur (22 cet. iam supra kudati), ubi de Tito dlcit poeta 
ita fere: ^llcet omnes stellae sc contrahant, ut tibi locura fa- 
ciant quem volueris: hcet sol velit te magis implere diei cur- 
ricula et tibi cedat officlum suum aut tccum luppiter aequa 
( partc caclum partlri desidcrct, tamen mclius tibi crit terra 
regnare quam caclo: et sis tcrrac vel maris dominus et supe- 
ris caeleste dones imperium." Tiliobrogae, quac in cius cditione 
Parisiorum Lutetiae a. IGIO emissa legitur, Statiani loci inter- 
pretationcm apposui, ne quis poetae verba in meum usum a 
me detorqueri putaret. Quomodo autcm sodes dicere potuit 
Statius solem cupere officium imperatori cedere, nisi ipsum 
impcratorem eodem luminc fulgere cogitabatquo solcm et astral 
Hinc est, quod poeta v. 27 sq. dicit ; 



/ 



if 1 



«^ 



»■ 



^ 48 ^ 

Iket ignipedmn frenaior eqmrum 

Ipse titis alte fvar. late) radiantem crinihus arcim 

Imprimaty 

ad quae verba annotat Bartlilus ^) ,,ut solis instar tute ct ipsc 

luceas sisque alter in caelo sol. . . .« Ovidius vero iam vivo 

Augusto sidera pacta fuissc affatim eis patefecit, quae in Trist. 

V 49 sq. pronuntiavit: sic ad pacta Tibi sidera tardiis eas! 
Ac summo milii fore subsidio in ca quam quaerimus rc cx- 
specto Olaudianum. qui sine dubltatione Honorlum nuncupat 
imperii sidus, quod sit ab ipso Zodiaco in sua sedc collocatum. 
Ipsius sentcntia, quae sat mibi videtur conspicua, bacc cst (de 

VI cons. V. 18 sq.); 

Namque veliit stellas Bahijlonia cura saluhres 

Optima tunc spondet mortalihus edere fata 

Haud aliter Latiae suhlimis signifer aulae (i. e. Zodlacus) 

Imperii sidus (i. e. Honorium) propria cum sede 

locavit 
Auget spes Italas, 2) 

PauIIo infra Ilonorlum consulatu fungentem deum appcllat 
Olaudianus v. 25 sq. Idcmque (de IV. cons. Honor. v. 570) 
a mditibus dicit portatum esse sidereum onns: boc autcm onus, 
quod gestant milites, non est consecratus, sed vivus imperator 
Honorius, cuius sacra ab omnibus frequentari poeta dicit in v. 
577. lam laud. Seren. buc affcrre non vereor vv. 46 sq. 

Necdim moderamina mundi 
Sumpserat illa domus, cum te (scil. Serenam) Lucina heatis 
Adderet astrorum radiis; 
quo loco Birtius unanima bonorum codicum auctoritate nisus 
restituit adderet. Ergo Serena ubi nascitur additur astris. Ecce 
gensastrorum in terra! Minorem vim tribuo Suetonii loco (Cal. 
13) qui sidus dictum esse confirmat Oaligulam. Qui imperium 
adeptus ctm a Miseno profectus Romam p>eteret, inter altaria, 
ut ait ille, et victimas ardentesque taedas densissimo et laetis- 
simo ohviorutn agmine incessit, superfausta omina (var. nomina) 
sidns et pu llum et purum et alumnum appellantium. Quae 

1) C. Papirii Statii quae exstant, ed. Caspar Barth, Cygneae 1664. 

2) cf. Gesneri notam. 



^ x 



f 



i 



f 






utrum pro ludibrio an pro blandiccllis dicta sint, dubitare 
possumus. Sed prodeant ct carmen quoddam ex Antbol. Lat. 
ed. Riese 376 (Florentini in laudcm Tbrasamundi regis) v. 4 
fiq.,1) ubi de rege dicuntur haec: 

toto sed clarior orbe, 
Sed radianfe micans cunctis stipereminet astrisf 
ct Statius, qui astrum dicit Domitlanum ita loquens (silv. I 

Ilic domini numquam mutavit hahenas 
Perjietuus frenis, atque uni serviet astro 
(i. c. Domitiano); quibus similia sunt baec: (silv. I 1, 103) 

tua sidereas imitantia flammas Lumina, 
Dolebis autem fortasse raecum, quod ad argumenta trabere non 
licet cx astronomicon libro II v. 507 sq. : 

contra Capricornus in ipsum 
Convertit visus; quid enim mirahitur ille 
Maius, in Augusti felix cum fulserit ortum. 
Nam quoniam oriendi vcrbum et de astris fulgcre incipientibus 
et de bominlbus in lucem editis usurpabatur, in incerto relin- 
quendum i^&t, utrum aliqua allusio insit, qiia qui legunt de 
astro Augusto, quod orbis Romanus accepcrit, commoncantur 
necne. 

Sed quamquam cuivis perspicuura osso credo rae in eis, 
quae de iraperatorc quasi astro aRoraanls culto cxposui, a vero 
non deflexisse, tamen alia indicia nonnulla non vetabor cumularc, 
quibus paullo magis admlniculari rem nostram concedes. Neque 
enim illud intactum relinquam, quod inde a 0. lulio Oaesare 
Romnni menses, qui suo quisque deo vel deis sacrati erant, 
imperatorura noraine appellare coeperunt. Mensis Qulntilis 
lulii noraen accepit et siraili modo Sextilis in honorera Augusti 
eodeni noraine appellatus est, quia hoc raense primura Ille con- 
sulaturn inisset eodemque finis impositus esset bellis civicis. 2) 
Habemus de mcnsibus carraina tria ignoti cuiusdam auctoris, 



1) cf. Anlh. vet. Lat. epigr. et poem. edit. Burmannianam dig. et 
auxit H. Meyer Lps. 1836 t. I p. 121 Nr. 290. 

2) Macr. sat. 1, 12 in Eyssenhardtii editione 1868 p. 65 j Saet. 
Oct. 31. 



C 



utSimai 



mmmrr^-u-^ 



- 56 - 

(Juae propc ad Augusti tempus accedere statuit Baehrens p. L. 
ra. 1, p. 201 sq. Quorum in tertio haec (v. 15 sq.) legas: 

Quam bene, Quintilis, mntasti nomen: honori 

Caesaris, o Mi, te pia caiisa dedit. 

Tu giioqtte, Sextilis, venerabilis omnibus annis 

Numinis Augusti nomina magna geris, 
C. lulius Caesar optinie de anni modo definicndo eiusquc 
spatiis disponendis meritus erat;0 praedicatur ob hoc ab Ovi- 
dio Fast. III 155 in hunc modum: 

Sed tamen errabant etiam nunc tempora, donec 

Caesaris in midtis haec quoque cnra fuit. 

Non haec ille deus tantaeque propaginis auctor 

Credidit officiis esse minora suis: 

Promissumque sibi voluit praenoscere caelum: 

Nec deus ignotas hospes inire domos etc. 
Artissima autem cum sit ratlo, quae intcr menses et sidera in- 
tercedat (cf. Verg. Gg. I 32), illam opinionem, qua Augustum 
astrum esse crederent, foveri potuisse quis est qui neget? Eo- 
dem mihi persuaserim pertinere, quod quaedam Italiae civitates 
dicm, quo primum ille ad se venisset, initium anni fccerunt 
(Suet. Oct. 59). Illud quoque in argumentorum seriem im- 
mittas, quod Augustum mercatores et nautae ut tutelarem deum 
invocabant. Templum cnim magnificentissimum Alexandriae 
constitutum erat, ubi ut tutor maris et mercaturae patronus 
coleretur Augustus (Philo leg. ad Galum p. 567 ; Preller Myth. 
Rom. II p. 429 et 449). Subit me eorum nummorum quo- 
que recordatio, in quibus in dei oceanum tutantis similitudinem 
pictus cst:2) fuit igitur nautis laetum signum. Hac autem re 
unicuique Castoris et Pollucis facile excitatur mcmoria, qui ct 
ipsi nautarum in fluctibus vcrsantium putabantur esse opitula- 
tores, atque hi quidem caeio illati habebant locum inter astra.») 
Horatio Castoris memoria surrexit Augustum inter penates a 
Romanis enumerari sic dicenti (c. IV 5, 33 sq.)t 

t) Annum igitur teinperavit, id quod lovis proprium munus est, de 
qua re, ut alios omittam, cf. Hor. c. I 12, 15: qui mare ac terras 
variisque mundum temperat horis. 

2) Eckhel IV p. 45. 

3) cf. Hor. c. I 3, 2 fratres Helenae, locida sidera. 



> 



'^ ■Jjj ., ■'! 




f 



^ "W 




- 51 - 

Te multa prece, Te prosequitur mero 
Defuso pateris, et larihus Tuum 
Miscet numen uti Graecia Castoris 
Et maqni memor Herculis. 
Idem cum Polluce coraponit imperatorem c. III 3, 9 sq. l^rima 
vestigia, quibus ad cultura Augusto ut Oceani patrono dedica- 
tura ducamur, iam in Verg. Gg. 1 29 'J apparent, ubi de 
principe inter deos marinos recipiendo quasi vel maioris auc- 
toritatis et superior Augustus futurus sit ipso Neptuno et 
ceteris maris deis, dicit pocta: an deus immensi venias marts 
ac tua nautae Numina sola colant; eodem accedant, quae 
apud Horatiura (c. IV 5) leguntur: Pacatum voUtant per 
mare navitae: etenira pacati oceani gloria attribuenda est 
Augusto. Eximias in eundem laudes Puteolanum forte sinum 
practervehentem vectores nautasque de navi Alexandrina con- 
gessisse tradit Suctonius (Oct. 94) tura libantes dicentesque 
per illum se vivere, per illum navigare, Ubertate atque 
fortunis frui. 

Paucissima praetcrea habeo, quae addam de astri cultu. 
Subveniunt enim raihi illi ct nurami et kpldes, 2) in quibus 
ad speciera lovis fingltur Augustus atque fulrainis vel stellae 
signo aut corona radiata exornatus est, cui et ipsi incst quae- 
dam stellarura imago^) propriuraque hoc olim deorum fuit 
insigne. lam pater olim Octaviani Suetonio teste (Oct. 94) 
videre visus erat filium mortali specie ampliorem, fulmine et 
sceptro exuviisque lovis 0. M, ac radiata corona condecoratum, 
actenes fortasse memoria ipso sole quodamraodo imperatori 
coronam imponi visam esse Velleio (cf. supra p. 45). Quam 
coronam divinitatis famam ascivisse ex eo intellegimus, quod 
ob id ipsum ea uti voluit Caligula.*) Vise etiam mecum 

1) Og. I 32 imitatus est Claudianus de 111 cons. Honorii v. 170 sq. 

simili siderum imagine usus. 

2) cf. etiam Sil. Ital. XHI 862, ubi, postquam de Pompeio Magno 
dictnm est, de Octavinno haec scripta legimus: illc deum gens stel- 
ligerum attollens apicera Troianus lulo Caesar avo etc. 

3) Corona radiata aliquot erectia acuminibus inttar radiorum ornata 

erat. 

4) Philo leg. ad Gaium p. 559 ; Schoepflin 1. 1. p. 93. 



•^ 52 — 

Lucani locum, qul exstat VII 457, nostram ad ratlonem utilcm 
et accommodatum, ubi non de Caesare solo ille cogitabat, cum 
sic scriberet: 

hella pares snperis faclent cmUa cHvos: 
Fidminihus manes racliisque ornahit et astris 
Ingue deum templis iurahit Eoma per umhras. ^) 
Atque quod Capricorno nummos signandos curavit Octavianus, 
ad illam opinionem, de qua disserimus, et confirmandam et 
propagandam nonnihil id contulisse putaverim. lam Suetonius, 
cum de Nerone agit, memoratu dignum censet Romam eo 
curru, quo Augustus triumphassct, ingredientem veste purpurea 
distinctaque stellis aureis clamide cum ornatum fuisse (c. 25). 
Haec legenti in memoriam venit earum figurarum, quae in 
thorace iilius statuae Augusti caelatac sunt, quae Primae Portae 
reperta est: invenitur ibi Caelus deus, invcnitur etiam Sol; 
cf. Baumeister Denkm. d. kl. Alt. t. I p. 228. In eodem 
genere ponendum arbitror, quod C. Ph*nius Caecilius Secundus 
in panegyrici Traiano imperatori dicti c. 80 haec habet: o 
veras principis atgue etiam dei curas reconciliare aemtdas 
civitates tumentesgue populos non imperio niagis guam ratione 
compescere, intercedere iniguitatihus magistratuum infectumgue 
reddere gnidgmd fieri non oportuerit, postremo velocissimi 
sideris more omnia invisere, omnia audire et undecumgm in" 
vocatum statim velut numen adesse et assisteref^) Comparat 
igitur Traianum cum sidere velocissimo atque id quidem, dum 
vivit; haec pauUulo tantum minor est audacia quam ea, qua 
Manilius Augustum sidiis dicit: sed hic est inter astrologos, 
quos, ut supra commemoravi, suas fortasse rationes in impera- 
toris adulatione secutos esse veri non est dissimile. Quod vero 
Ovidius Trist. V 10, 45 sq. dicit: 

diiram Lachesin guae tam grave sidus hahenti 
Fila dedit vitae non hreviora meae, 
non inepte explicari haec verba, si omnino de natalicio sidere 
interpretes accipiunt, negare non possum, nec tamen aliam in- 

1) cf. ea, quae ad bunc locum annotavit C. F. Weber Luc Phara. 
Lps. 1829 p. 211. 

2) Baehrens XII paneg. Lat. Lps. 1874 p. 76. 



\ 



r 



w 

\ 



1! / 



l 




^ 58 - 

terpretatlonem commendare vcreor. Quid enim, si subobscure 
ad sidus Augustum, quod sibi iniquum esset, alludcre voluisse 
poetam andebo statuere ? Augusti enim numen offensum erat, 
ut in eiusdcm clegiae fine ipse Ovidius docet. Hoc modo in- 
terpretatum, cum satis commoda evadat sententia multoque 
quantum perspexi elegantior quam priore cxplicandi genere, 
mctam me attigisse spero. 

Denique illud ad dilucidandam nostram opinionem facere 
possit quamvis leve momentum, quod ex Antoninorum aetate 
Moris erat, ut et ante imperatorem et ante imperatriccm, quo- 
tiescumquc in publicum prodibant, ignis portaretur ut quasi 
quidam symbolus (cf. Prcller Myth.Rom. II 441). Verecundia 
autcm pictateque illum ex Matthaei euangelio locum repetere 
prohibeor, ubi lesu Christi adventum per stellam eius («edo/i^y 
;'a() uhtov %ov daiiita) magis indicatum csse legimus. ^) 

Quae omnia si cum eis, quae mihi certissima testimonia 
visa sunt, iterum iterumque pensitaveris, dubium non erit, quin 
Augusto vivo astrum et ab astrologo, de quo disputamus, et ab 
aliis, apprime poetis, applicatum dicatumque sit recteque ego istos 
Manilii locos supra de vivo imperatore interpretatus sim. Quodsi 
sideris instar imperatorem Roroani honorabant, intelJegi potest, 
cur eum solum stellarum cursibus non subiacere putaverint. 2) 
Neque iniuria, cum ne hunc quidcm cultum repudiasset Augustus, 
nihil dcorum honoribus relietum esse multi sermocinabantur 
post eius excessum.3) Addo Germanorum imperatoribus, qui 
Romanos exceperunt, similes nonnumquam honores illatos esse 
a poetis non sine Romana aliqua imifatione: Walther quidem 
dictus Vogelweidensis Austriacum regem cum sole conferre non 
dubitat.*) Unde pendere putem, quod in imperatorum insi- 
gnibus, quae dicimus, iuxta ipsum imperatorera et solem et 
lunam, quae prodant maicstatem ac divinitatem, cusa invenimus.s) 



1; Matth. 2, 1 et 9 et 10. 

2) Firm. Mat. ed. Basil. p. 44. 

3) Tac. ann. 1, 10. 

4) cf. Uhlands Schriften zur GeBchichte der Dichtung und Sage. 
Bd V. Stuttgart 1870. Walther v. d. V., ein altdeutscher Dichter, p. 32. 

5) Winkelroann Philipp v. Scliwaben u. Otto v. Braunechweig II 



- 64 - 

Molcste autcm ferimus, quod fortuna carmina illa, quae in 
Augusti et Tiberii honores Tomis Ovidius composuit, aetatem 
ferre non sivit:') in his enim nonnulla a Manih^anis Augusti 
laudibus non abhorrentia fuissc haud iniuria, opinor, aliquis 
suspicetur. 

Quae cum ita sint, eis Manilii locis, quos supra tractavi- 
mus, eo devenimus, ut astronomicon priores quattuor libros 
Augusto vivo conscripta esse censendum sit. Et ne in quinto 
quidem libro quidquam certi vestigii inest, quo ad Tiberii aeta- 
tem duci debeamus. Neque enim quisquam hodie cum lacobo 
interpretabitur v. V 513 sq. : 

Hinc Pompeia manent monnmenta trimnphi 
Non exstincta acie, semperque recentia flammis 
Et Mithridateos viiltus induta tropaea,'^) 
Certissimum est in codicibus hos versus perverso ordine per- 
hiberi, recteque verba Et quod erat regnum, pelagus fuit; 
una malorum, quae post v. 513 in manuscriptis leguntur, 
post V. 542 videtur collocasse lacobus. Qui praeterea pro 
lues, quod traditur, in v. 514 emendat acie; per aciem autem 
bella civilia vult significari; quae theatro Pompei — ita enim 
Pompei monumenta intellegit — nihil obfuerint; quod flammis 
non semel absumptum et sub Tiberio restitui coeptum esse. 
Tiberii igitur laudes hic praedicari. Concedamus pauDulum 
veram esse illius coniecturam acie: tamen non necesse est 
Tiberianae aetatis allusionem sumamus. Etenim Augustus 
quoque ut aedes sacras vetustate collapsas (Suet. Oct. 30; 
Mommsen res gestae d. Aug. 18832 p, 86), ita Pompei 
theatrum restituit, id quod e monumento Ancyrano (lat. 4, 
9 et graec. 10, 14, 15) apparet (cf. lebb 1. 1. p. 139): 
Capitolium et Pompeium theatrum utrumque opus impensa 
grandi refeci sine tdla inscriptione nominis mei, Kanno)l{io)v 
xal TO nojLtnrjiov deaiQov txdteQOV lo tQyov avaXcoftaaiv 
fieyioiois iTieay.evaoa avev enr/Qaipfjg tov eftov ovo^tawg 

208. Wilmanns Leben und Dichten Walthers, Bonn 1882 p. 107, 244, 
441. Suet. ed. Reiflferscheid 66. 

1) cf. Teuffel hist. litt. Rora. § 260. 

2) cf. Progr. Lubec. 1836 p. 13 sq. 



"T 



£A 



i 



f 



§■ "M 




■] 



/ 



— 66 — 

(Mommsen 1. 1. p. LVIII et LXI et 83). Quo tempore hoc 
refecerlt Augustus nescimus scd probabiliter Zumptms ad an- 
num 745 Capitolii rcparationem rettulit ac fortasse eadem tem- 
pestas etiam Pompei theatrum devastavit, cf. Theod. Bergk 
Augusti rerum a se gestarum ind. cum graeca mctaphrasi Gott. 
1873 p. 65. Itaque si de theatro Pompei flaramls deleto ver- 
sus allatos interpretaremur, tamcn non de Tibcrio esset cogi- 
tandum. Recte autem Woltjer 1. 1. p. 23 et 24 dcmonstravit, 
poetam ibi eorum opera intellegere, quos artifices auri dicat 
V 507, qui mille figuris vcrtcre opus possint etc; hmc dc 
augustis muncribus m sacratis tcmplis expositis loqui, non de 
templis ipsis nec de thcatris. Vcrsum denique 514, qui certe 
in hunc locum quadrare non videtur, cum Bcntleio is putat 
eiciendum esse; scd mihi nata est suspicio nescio quo casu e 
primo in quintum librum delatura eura esse, sic ut suo loco 

rcddcndus sit (I 889 sq.): ) 

lassus defecerat ignis: 

Non exstincta lues, semperque recentia flammis 

Et coacervatis ardehant corpora membris, 

Ac tanto quondam poptdo vix contigit heres. ^ 

Praeter locum modo explicatum quandoquidem nulla in quinto 

libro invenitur sententia, unde dc aetate quidquam concludas, 

etiam hic sub primo impcratore scrlptus et editus esse potest, 

sed conccdemus poeta in scribendo hoc libro versante fortasse 

mortuum esse Augustum. Sed haec quidem hactenus! 

Nunc Augusteae aetati astronomicon libros deberi quo- 

niam exploratum nobis visum est, id quoque est conandum, 

num suo quemque anno tribuere possimus : qua in re ad imi- 

tationes Ovidianas confugiendum est. 

Si epitheta et locos similes, quos apud Ovidium et in 

astronomicon libro primo legimus, intuebere, nonnullos ad 

priora Ovidii carmina adsonare apparebit ; 2) longe plurimas 

voces sententiasque, quac aliquam prodant similitudinem, ex 

Metamorphosibus Manilius assumpsit. Fastorum imitationem 

i)^er hunc locum tractat Breiter Neue Jahrb. f. Phil. «nd Paed. 

1889 t. 139 p. 860. 

2) of. Cramer I, 1. 



— 66 -. 

certam cognoscere nequimus atque dubiam mihi videtur habere 
probabilitatem Freier, cum astronoraicon primi libri versus 
finales e Fast. I 701, 702 fluxisse nobis persuadere vult (p. 64 
et 65): nequc enim Fastis ullo modo similiores sunt quam Ver- 
gilii versibus Aen. I 293, ad quos non minore probabilitate 
Maniliani refcrri possunt. At si quis Trist. 14, 1 (13, 
103)1) Manilio versum I 419 pangenti notum fuisse colligat^ 
haec quoque carmina eum iam inspexisse concedo, sed primus liber 
solus aliquo numero sit. Nam si qua res in ceteris libris in- 
venitur, quae concentum aliquem praebet, aut iam in prioribus 
Ovidii operibus eadem vel similis quaedam exstat, quae Ma- 
nilio exemplo fuisse possit, aut minime efficax est, velut si 
Germania fera dicitur a Manilio 1 899 ct in Ov. Trist. IV 2 1 
et in £p. ex P. U 8, 39, nulla est vi, quia iam antea idem 
apud Horatium (Epod. 16, 7) legitur. Neque repugnat meae 
sententiae ille qui est de Orpheo locus (I 325 sq.): 
Lt/ra . . qua qiiondam ceperat Orpheiis 
Omne qiwd attigerat cantu manesque per ipsos 
Fecit iter domuitqiie infernas carmine leges. 
Hinc caelestis honos similisque potentia causae: 
Tunc silvas et saxa irahens, nunc sidera ducit, 
Namque huius simillimus etsi Trist. IV 1, 17 exstat cum tra- 
heret silvas Orpheus et diira canendo saxa, tamen iam in Met. 
XI 1 non minus similis est locus, cui Manilius artius se ad- 
iungere potuerit: 

Carmine dum tali silvas animosque ferarum 
Tlireicius vates et saxa sequentia ducit; 
cf. quoque v. 41 et a. a. 3, 321 : 

Sacra ferasque lyra ^novit Ehodopdus Orpheus 
Tartareosque lacus tergeminumque ca^iem, 

i) Man. I 410 nec clarius astrum j Tingitur Oceano; eodem loco 
Ov. Trist. I 4, 1 (I 3, 103): Tlngitur Oceano. Latinia exemplo videtur 
fuisse II. VIII 486, qui incipit ab: iy eJY;r.cr' ^£ly.,av,o. Quod ad elocu- 
tionem, quae est Oceano tingi, attinet, sat saepe invenitur: Verg. Aen. I 
745 Oceano se tingere soles ; VII 811 tingerct aequore plantas; Ov. Met. 
II 530 tinguntur in aequore; praeterea Met. II 172. XI 455. Fast. VI 717 
(radios ubi tinxerit undis). 



fi 



- 67 - 

Itaque Manih*u8 suum versum pangere potuit memor eius loci, 
qui in Metamorphosibus exstat, ncque statuamus necesse est eum 
Tristium quartum librum inspexisse, qui anno 1 1 et priore anni 12 
partc compositus ciufsdem anni 12 aestate vel autumno Romam 
videtur perlatus esse (Cramer 1. 1. p. 4 not. 1). Quapropter 
etsi Cramcrum, primi libri versum 329 argumcnto esse arbi- 
tratum initium huius libri anno 12 fictum esse, cum Tristium 
1. 4. carmina in recenti poetae memoria essent, certis argu- 
mentis refellere nequeo, tamen nccessitatem huius arbitrii possum 
negare. Quod autcm ex Ponticis epistulis dcprompsisse vide- 
rctur poeta, nihil omnino in primo libro inveni. lani consen- 
taneum est^ priores Tristium partes Koma profcctum in ipso 
itinere Ovidium confccissc singulosque libros misisse in urbem, 
ubi celeriter divulgarentur, ut quamquam, quo fere tcmpore 
primam manum astronomicis noster imposuerit, aliunde inscii 
sumus, nulla imitatio obstet, quominus iam a. 10 et paullo 
post eum primum librum condcre potuisse statuara. Nam 
primum Tristium librum, quem quo temporc ipse carmen con- 
cinnare vcl potius edere coepit, a Manilio lectum volumus, iam 
priore anni dccimi parte Romae inspiciendi potestas fuit. Quae 
cum ita sint, non timendum mihi cst, ut particulam worfo in 
Man. I 898 (p. 11 et 12) non fiilso interprctatus sim. 

Alterum librura multo post primum conscriptum esse 
statuere Ovidianis locis, quos Manilius imitabilcs sibi elegit, 
non cogimur. Nam in hoc sicut in primo libro priora modo 
Ovidii carmina imitatus cst ac postremus huius poctae libellus, 
cuius similis locus deprehendatur, priraus aut si in v. 485 (ut 
principe dignum est; Ov. Trist. 11 J33 ita principe dignum) 
astronomum Sulmoncnsis vatis imitatorem esse putamus, se- 
eundus Tristium liber est. Ex iis libris, qui post hunc in lucem 
emissi sunt, nondum noster videtur cepisse haustus. Neges 
enim v. II 142 (et gaudmte sui mundo per carmina vatis) 
cum Ovidil Ep. cx P. IV 8, 43 (Nec tamen officio vaium per 
carmina facto) adeo congruere, ut Manilii versum iure possi- 

1) cf. Teuffelii hist. litt. Rom. § 250; in quinta edilione edita esse 
exponitur Tristium 1. I in itinere vere ». 9, 1. 11 sub finem a. 9, I. III a. 
10, 1. IV initio a. 11, 1. V initio a. 12. 



^ 



^ 



- 68 - 

mus dlcere Imitatorium. Quae denlque Freier 1. 1. p. 61 et 
62 in comparationem vocavit, exigui pretii sunt cx eisque 
epistulas e Ponto datas astronomica condenti praesto fuisse 
falso concludit: nam utriut^que poctae versus parum inter se 
consentiunt, quam ut sua alterum alterius verbls assimulassc 
merito queas monstrare. Slmills quidem imago a flumine 
sumpta ac Man. II 10 (amnemque in tenues ausa est deducere 
rivos) iam in Met. legltur V 435 pectoraqiie in tenues aheunt 
evanida rivos; Ep. ex P. II 5, 22 et e rivo flumina magna 
facis, Item ut in dubio relinquam, utrum Manilii scribcntis 
II 107 in animo hacserint infixi P^ast. VI 6, 5 ct 24 necnc, 
quia similiter in Mct. VIII, 73 (sihi quisgue est deus), scriptum 
videas ita in versu II 49 (doctae cecinere sorores) Manilium 
Fast. VI 811 (doctae assensere sorores) secutum esse infitior 
respiciens Met. V 255 (doctas sic est affata sorores), ') Atque 
etiam Man. II 3 (Hectoreumque facit tutamque suh Hectore 
Troiam) et Ovidii p]p. ex P. IV 7, 42 (dicitur Hectoreas su- 
stinuisse faces) rationem habendam esse in imitationibua sta- 
tuendis nego. Nisi quos codiccs secutus Webcr I. 1. p. 610 
scribit tutam suhqiie Hectore Troiam, omnes ita Manilii versum 
exhibent, ut modo attuli. Quae lectio cum nullo scnsu sit, 
iam ante Scaligerum vv. dd. Hectoreamque facem emenda- 
verunt (cf. Man. V 301 Hectoris ille faces), ct lacobus scribit 
Hectoreasqve facis. Qua emendatione plerisque probata simi- 
litudo efficitur cum Ov. Ep. ex P. IV 7, 42. Ego Bentleio 
assentior, qui spurium putat versum Manilianum.2) Quid 
enim, si quis statuat margini codicis aliquam notam ascriptam 
fuisse, quam postca in textum scribae receperint? Fortasse 
aliquis lecturos ad Homeri clarissimam de Priamo Hcctora sol- 
vente narrationem adducturus tale aliquid adnotavit: Hectore- 
umque corpus facit solventem, scil. Homerus Priamum solvcn- 



1) Hoc epitheton Musis saepe attribuitur cf. Knickenberg de deorura 
invocationibus quas in componendis carminibus poetae Roraani frequen- 
tant. Marburgi 1889 p. 22. 

2) Sed dubito, nura fausta Minerva Bentleius Man. II 3 confictum 
esse ex Man. I 766 suspicatus sit, quia ne de hoc quidem versu quid 
debeam censere scio» 




\< 



s 




♦ 



f 



] 

l' i) 



\ 






V 



/ 



— 59 — 

tem facit; nam alterum versum cum Pingreo de Priamo inter- 
pretor, non de Agamemnone cum Stoebero et Webero (i. 1. 
p. 610). At si reiecta Hcimsocthiana illa panacca recte resti- 
tutum putcs sivc Hecioreamqm facem sive Hectoreasqm faeis, 
tamen non cogimur opinari Manilio, cum hunc versum scriberet, 
Ovidii verba ante oculos versata esse, quae in eplstula modo 
allata leguntur, namque iam in Met. XIH 7 non multo aliter 
scriptum videmus: At non Hectoreis duhitarit cedereflam- 

mis. 

Ac ne ex tertio quidem astronomicon libro manifeste 
apparet ex iis cpistulis, quae in Ponti ora in lucem vencrunt, 
in Manilii haustus docurrisse liquorem. Ncque, ut recte in- 
tellexit Cramer, illc HI 1 (maioraque virihtis ansum) ex 
Fast. II 123 (maioraque virihits nrgent) petivit, sed fortasse 
ex Verg. Aen. X 811 {maioraque virihus aimim), ciii pro- 
prius cum accedere quis est qui infitias eat? Man. III 06 
{traherehr in umm) propterca Fast. IV 97 (contraxit in unum) 
imitationcm esse negavcrim, quia vulgaris haec est sentcntia 
in unum contrahere, quam vel historici, Sallustium et Livium 
dico, antea scripserunt. Epithetorum autem et in tertio astro- 
nomicon libro et apud Ovidium occurrentium quae ex hoc 
tracta sint dubium est, sed fieri potest, ut cancrum litoreum 
(Man. III 316. Mct. X 127. XV 369) et draconem vigilem 
(xMan. III 11; dr, pervigil Ov. her. 6, 13; 12, 101. Met. 
VII 149) Ovldii memor scripserit Manilius; tempora vero la- 
hentia (Man. III 470. Trist. III 3, 11; cf. Met. XV 179 et 
Fast. VI 771 tempora lahuntur) utrum Ovidium legcnti adco 
placuerint, ut memoria teneret, an ipse finxerit, quis hoc tam- 
quam de tripode velit respondere? Sed concedamus imitatio- 
nem: novlt igitur Manillus, quo tempore tertio libro contexendo 
operam navavit, Tristlum tertium librum. 

Sed cum in his tribus astronomicon libris epistularum, quas 
ex exsilio Romam misit Ovldlus, imitationes non deprehenderimus, 
in quarto libro inesse vidctur, quod ex illarum memoria natum 
fiit. De versu quidem IV 60 alius aliter forsitan iudicet (toto 
spectante senatii), per quem versum Manilium Ovidii debi- 

1) Ep. ex P. IV 4, 41 toto comitante ienatu. 



■••V 



- eo - 

torem factum esse etsi haud scio an nimis sagacis nasus sit 
qui dicet, tamen concedere in animo est forti hanc congraentiam 
non attribuendam esse. Nec facile, utiura Scythicus arctis^) 
illi debeatur nccne, quisquam discernat, quoniam una cum 
Scytharum nomine unicuique arcus, sagittac, pharctrac eodem 
tempore in mentcm veniebant (cf. Herod. VII 64 lo^a intyjdQia); 
sed tamen ncgare nolo aliqua ex parte arctmi Sctjthmim sapere 
Ovidium. Vel vv. 906 sq. et 915 sq., ut voluit Freicr, 2) in 
siraih'tudinem Ep. II 8, 57 sq. cedcre largiamur; quid tum? 
Virorum doctorum disquisitionibus probatum est alterum epistu- 
larum hbrum a. 13 Romam missum esse. Idem cadit (cf. Cramcr 
p. 4 n, 1) in carmen ex Ponto IV 4: Romae autem post ipsum 
adventum epistulas innotuisse quoniam probabilissimum est, 
qui quartum Manilii librum sub fincm a. p. Chr. n. 13 ortum 
esse dicit, ei imitationum Ovidianarura obstat nulla. Ante a. 
12 vel 13 vel ideo editus csse non potcst, quod IV 764 Tibe- 
rius recturus dicitur: hic a. 12 demum in Augusti gratiam 
rediit (cf. Suet. Tib. 20; Woltjer 1. 1. p. 23). 

Ut autem in quarto, ita in quinto libro similitudines quae- 
dani Ponticarum epistularum inveniuntur, quas gravioris pon- 
deris esse ducamus, quam ut Manilium illas cognitas habuisse 
negemus; imprimis adsonant 
M. V 295 . . . clahit et iacidum torqttere lacertis, 
Ep. ex P. II 9, 57 Atqne td es excusso iaculum torquere lacerto, 
Hoc vero in illarum priores tantum duos libros cadit, quos iam 
a. 13 in urbe Manilius legere potuit, ut etiam hunc librum sub 
fincm Augusti imperii ortum esse si statuemus, certis, quae ad 
epistulas Ponticas spcctant, imitationibus non refellamur. 3) Ger- 



^ 



1) Man. IV 7f>b Euxinus Scythicos pontus sinuatus in 
arcus; Scythicus arcus Ep. ex P. 1 1, 79 eodem versus loco. Con- 
feiendus autem cum Maniliano loco est Ov. Met. XIV 5J, qui versuB 
(Parvus erat gurges, curvos sinuatusin arcus) similis est. 

2) p. 62 et 63. 

3) praeterire hoc loco nolo V 546 (hio hyraenaeus erat), 
ad quem apposuit Cramer Ovidianum illud (Met. VI 429) Non hyme- 
naeus adest. Cuius num Manilius meraor fuerit, dubitabile est, non 
quod Ungerum de hoc loco verum vidisse putem, sed quia iara Verg. 
Aen. JV |27 exstat: hic hymenaeus erit, quo spectato suum versum 



k' 



I 



( 



\ 




manicus suo Aratcorum prooemio Manilii exordium videtur 
imitatus csse. Praeterca non nisi rarissimae locutionum simili- 
tudines inveniuntur; cf. Cramer p. 5S. De Fastis vero quid 
iudicandum esset, non mihi contigit, ut satis enuclearem. Rec- 
tissime vehementer dubitassc Cramerum iudicans, num in v. V 
176 (Te, Meleagre, colunt flammis habitantibus [corr. Bentl. 
absentibus] ustim) agnoscenda esset, ego neutrum locum neque 
Fastorum (V 305 Bespice Thestiaden: flammis absentibus arsit) 
neque Ibidis (599 Natns nt Althaeae flammis absentibus arsit) 
Manilium ante oculos habuisse, scd suum versum scribere 
potuisse contendo eius narrationis recordatum, quam Met. Vlll 
legerat, imprimis v. 515: Inscius atqtie absens flamma Melea- 
gros in illa Uritur ; cuius partis in memoriam ctiam illud 
munera (V 177; cf. Mct. VIII 502) scripsisse poeta videtur, 
quod falso removeri in eiusque locum muiua substitui sunt qui 
velint. Tam similcs autem, ut pacne e Fastis deducti videantur 
esse, sunt versus hi: 

Man. V 224 Corda micant et Ungua rahit 
Fast. III 331 Corda micant regis 

Man. V 253 Cura Ariadneae quondam monumenta coronae. 
Fast. III 513 Sintque tuae teciim faciam monumenta coronae. 
Man. V 333 llle dabit cantus inter convivia dulces 
Fast. II 767 lam dederat cantus lucis praenuntius ales 

noster potuit condere. Unger autem in traditis verbis Manilianis mendum 
haerere ratus (in philologo a. 1888 p. 80) iussit sic scribi : 

Hic Hammon superat: solata en publica damn» 

Privatis lacrimis ornatur vlctima poenae. 

1 Quae coniectura num satis certis causis fulta constet, quaeri potest. Illud 

. ([uidem quod una nec dissentienti omnium librorum manuscriptorum voce 

versus 546 initium, quale vulgo circumfertur, defendi potest, non nimis 

magni aestimera haud ignarus, quam multis gravibusque vitiis illi 

aflfecti sint. Neque nego, etsi universe auctore non adiecto s poeta dictum 

est proposita est merces, potuisse tamen oraculum Ammonis non 

inepte commemorari, sicut apud Ovidium Met IV 671; V 17; sed illud 

hic minus duco commodum et aptiu» forsitan exspectes lamque, 

quod a traditarum litterarum ductu longius recedit. Verum qua tandem 

Ungeri emendatio comraendetur necessitate, videndum erit. Non opportu- 

nam esse hymenaei mentionem iate arbitratur nec non repugnantem et 

Tersilus V 545 eq. et V 579 sq. Quod ita non est. Etenim ironioe quasi 



/ 



V 



-. 62 -. 

In tertio quoqae Hbro exstat versus finis, qui mlram 
quandam similitudinem Fastorum habeat: 
Man. III 22 Non regis Magni spatio maiore canenda. 
Fast. VI 585 Tertia catisa mihi spatio maiore canenda est. 

Minus similes sunt 
Man. IV 773 Hesperiam sua lihra tenet 

et Fast. I 498 nave secat fluctus Hesperiamque tenet, 

In his locis, quos prae iis, quorum cx prioribus Ovidii 
libris Manilius potitus cst, paucissimos csse concedes, si imitatio 
agnoscenda est, retractatam Fastorum cditioncm Manilio ante 
oculos fuissc non concludam, sed fortassc Fastos nondum cditos, 
quos iam Romae scripscrat (Trist. II 549 sq.) Ovidius, evol- 

dicta ccDseam illa verba hic hymenaeus erat; nempe Phineo An- 
dromeda iamiam sponsa fuit, quo utebatur patruo : manet igitur eara byme* 
naeus; scd subito oraculum iliud perniciosissimum editur atque hymenaei 
vice raorti proponitur Andromeda. Itaque eo gravius est malum, quod 
innupta peritura est (v. 553 et cruce virginea etc.; 549 virginis 
funus). Atque illud quoque mihi attendas puellam, priusquam scopulls 
affigatur, pulcherrima veste exornari (cf. v. 557, 558), quali decorari sole- 
bant virgines ante nuptias (cf. vuutpoaToUh' Strabon. VI 8, p. 259 e). Hino 
autera est, ni fallor, quod Abantiadae (Met. IV 679), ubi primum eam con- 
spicatus est, non istis, quibus vinctaro cernit, catenis digna videtur, sed 
quibus inter se cupidi iungantur amantes. Quid igitur? 
Pro hymenaeo puellae innu bae, id quod non aemel poeta urgere videtur 
velle, raors parabatur atrocissiraa: attamen aliter res evenit atque omnes 
exspectaverant. Ecce enim revera praecutit taedas Hymenaeus, cum — 
sortem sane vere tragicam — bellua interfecta catenisque resoluta virgine 
Perseus gener salutetur ac thalamos intret (v. 576). Naraque ut in raatri- 
monium daretur virgo, antequani periculum subiret, sibi pactus erat, cf. v. 
679, 615 '«q.; Ov. Met. IV 703. V 28. PoPtremo si ne Vergilii quidera et 
Ovidii simillimos locos neglexeris, nequaquam necessarium esse, quod Unger 
fabricatvs est, facile apparebit. Alteram versus 546 partem et insequentia 
vcrba apertissim^ corrupta, quoniam ipse probabilem medelam non repperi, 
eruditioribus relinquo corrigenda. Sed de libri V v. 679 fine liceat pro- 
ferre suspicionem. Traditum enim- est pactusque maritum; errat 
Weber 1. I. p. 643, cum dicit ,,in aliis codd. pactusque hymen- 
aeum". Hanc esse eat antiquam coniecturam mibi scripsit Bechert. Duplex 
autem, ni quid me effugit, adhuc oblata CHt interpretatio. Scaliger, qui suum 
cxplicandi modum exemplis non comprobavit, figurate poetam mari tu m po- 
^uisse ratus e«t pro coningio. Hicea fortasse mente rera comprehenderit, ut 
ad maritum putaret supplendum esse foedus, quam lectionem invenimus 
in Ov. Ep. ex P. III 1, 73. Weber (1. 1.) et lacobus (in indice p. 212) in- 



\ 



r— ^. 



'■ c" 



i 



- 6S - 

vcndi occasio data erat. Talia non inaudita fuisse mihi credes 
Propertium tibi afferenti, qui, cum in c. III 32 ad Aeneidem 
alluderet, ipsius Vergilii schcdas inspcxisse putandus est. 

Hacc omnia si consideramus, quandoquidem a. 10 poetam 
initium edcndi facere potulsse concessimus, unum ferc quoquc 
anno libruni composuisse totumquc opus usquc ad Augusti 
annuin eniortualem paene confecisse videtur ; fieri autem potest, 
ut in quinto libro faciendo occupatus huius mortcm supc- 
raverit. ^) 

Ne quid omittam, rcstat mihi, ut dc conioctura a Car- 
tault nupcrrime prolata breviter admoneam, in quam facillime 
incidere aliquis potuit, qui Augusti temporibus priores Manilii 
libios vindicat ncc tamcn omnes locos supra tactos in hunc 
vivum impcratorcm quadrarc putat. ^) Concedit igitur ille sub 
Augusto tres libros, ccteros sub Tiberio compositos sub eodem- 



tellogunt se maritum pactus. Quae ratio pronominis reflexivi omit- 
tendi num satis muniri posset nesciens et magnopere dubitans in eam 
forte incidi opinionem, ut una litterula rautata scribendum esse putarem 
pactusque maritam, velut apud Livium historicum legitur ex qua 
domo pactus erat (scil. feminam). Facilc scribentis error explicatur, si 
per siglam terminatio scripta fuit. — Man. V 642 idem Unger (in philulogo 
a. 1890 t. XIjIX p. 31) emendat nare Africa tellus, quae ooniectura 
imprimis propter raetricas rationes mihi displicet. 

I) Woltjer, qui nullo certo vestigio ad Tiberium nos duci concessit, 
Manilium carmen Buum Augusto raortuo nondum ad fiuem duxisse ex illis 
versibus conicere licere dixit, quibus prooemio finem imposuit (I 114) 
faveat magno fortuna labori etc. „Haec enim", inquit, .,verba sensu 
carerent, si poeta iiperavisset fore, ut intra spatium quinque annorum 
opus conficere possct". Praeclarissime haec quidem Wohjer, quasi Mani- 
lius a. 10 vel sciverit vel praeviderit Augustum intra quinque aonos na- 
turae debitum redditurum csse! Praeterea illud temporis spatium num 
multo maius fiet, si quis cum ipso Wohjero quattuor libros Augusto re- 
gnante, quintum postea confectum esse statuet? Aliquam esse difficultatem 
non nego; sed hoc liquet niinorem eam non fore, si Freieri de astronomi- 
con aetate sententiae adstipulaberis. £t quid tandem impedit, ne credumui 
poetam, postquam in materias suas magis in dies sese insinuavit artisque 
versuum pangendorum peritior factus est, paullo celerius scripsisse quam 
antea posset sperare ? Qua in re respiciendum est, quando poeta scribere 
coeperit, nesciri ; nos nihil supra enodare potuimus nisi terminos, post quos 
singuli libri confecti editique esse possint. 

2} Simile iudidum iam Woltjer p. 2*2 tulit. 



/ 



- 64 - 

que totum opus editura esse. Quamubreni poetae nonnulla 
mutanda fuisse, quae in Augusti honorem laudemque antea 
fecisset. At quod Cartault omissis argumcntis protulit quoniam 
nihil est nisi ingenii opinio coniectando nata, quae nulla re 
comprobari videatur, vi sua carere facile est ad intellegendum. 
Nulia ratione in eis partibus, ubi de imperatore verba liunt, 
niutationem factam esse probatur easque omnes suam eamque 
planam habere explicationem mihi videor supra evicisse. Nec 
minus a probabilitatis specie rcccdere censeo, quod Cartault 
coniecit de totius operis editione: quae, quoniam nullibi quid- 
quam traditum est nec ex ipsis astronomicis elucet, prorsus 
ignoratur; sed tamen cum suum cuiquc iibro prooemium Jon- 
gum atque verborum non copia minus quam gravitate iucun- 
dissimum praemissum sit, scparatim singulorum librorum cditio- 
nem paratam esse forsan a vcrisimilitudinc non abhorreat; quam 
in sententiam Ovidianis quoque imitationibus trahi nobis vide- 
mur. Quod lacobus, cui assentitur Teuffclius (IV edit.), po- 
stremi libri exordium aliquid spirare ait, quod intermissum 
aliquamdiu studium testctur (praef. p. XVI), haud suum me 
fecit, quoniam ad hanc opinionem nulla re mihi videtur ad- 
ductus esse nisi quod pcr v. V 500 sq., utpotc quos de Pom- 
pei theatro incenso annoque p. Chr. n. 12 instaurari coepto 
interpretaretur, argumentum se nactum esse opinabatur, quo 
sub Tibcrio astronomica finita csse pateret (progr. Lubec. 
1836 p. 13 ct 14). Mihi ipsa ea, unde incipit hic liber, ar- 
tissimam cum antecedentibus coniunctioncm prodere videntur: 
huc spectat particula hiCj huc spectant etiam verba: Me pro- 
perare viam miindiis iuhet (mnndi lnhet Thomas I. 1. p. 7). 
Sed de istiusmodi re alii forsitan sentiant alia. Si vero hac 
argumentatione eius quam dixi opinionis necessilatem nemini 
imponi fieri non potest quin confitcar, ideo non communcm 
totius operis editionem Manilius comparasse putandus est, quam 
esse factam nulla iusta causa, sed mera coniectura sumitur. 
Quin immo Pingrcus (introduction p. VIII) putat in poetae 
scriniis libros latitasse neque umquam ab ipso, ut in publicam 
lucem prodirent, efJectum esse. Ut autem eis, qui ultimam 
manum ad astronoraica accessisse negant, assentiar, vel ea re 



1 



"i 



y 



\ 



\ 



^ «6 - 

inihi persuadetur, quod plane aliter atque exspectes, finiuntuif 
atque exordium carraini dumtaxat didactico aptum omnino de- 
est, quod non inique a nostro postulabimus, qui tam largus 
est in prooemiis condendis. Neque convincor infirmissimis vel 
potius nullis istis causis, quibus uti solent, qui eo spectant, 
ut postremam astronomicon partem postea amissam esse pro- 
babile reddant. Sextum enim quoque librum a poeta conditura 
usque ad Firraicum Maternum aetatem tulisse, qui in suum 
opus nonnulla inde receperit. Quippe qui in hac re iudicium 
facere volet, ab eo dignura erit quod respiciatur inaequaliter fluere 
Manilii orationem raultosque locos non solum obscuritate, sed 
etiam asperitate quadam laborare ac ne deesse quidem, in quos 
discrepantiam videraus collatam. Sed retractatum collectumque 
opus 81 noster edidisset, multis sane salebris remotis politius 
ac limatius ad nos perventurum fuisse habeo persuasissimum. 
Etenim repugnautias tollere et emendarc eisque locis, quibus 
nunc nihil nisi sententiarum seriem enarratam videmus (cf. 
Lanson p. 39 sq. c. II 3), ^) addere ei licuisset, quas ipse eli- 
gendas, quas reiciendas putaret. Denique illam seraper mihi 
arrisisse opinionem coraraemorarira, poetam, quomiDUs quod 
coeperat ad finem perduceret, nulla re nisi morte impeditum 

1) Ceterum quod negari posfe negaverat Martinus Opitius (Bucli 
▼on der deutschen Poeterei c. III ed. Braune Hftlle 1878) bonum astrono- 
mum fuisse Manilium, id nunc plerisque videtur negandum. Quin immo 
merum et sincerum oratorem eum esse probare conatur Lanson, qua in 
re iusto fortasse longius procesait; neque quod poesis eius rhetorica arte 
nititur, mirum esse potest, quoniam non unum, antequam poesin profitere- 
tur, oratorem gessisse compertum habemus. Quod idera philosophiae 
plus quam astrologica et poetica ars requireret studuisse Manilium infi- 
tiatur, haud scio an a recta ratione deflexerit. Nam permulti sane loci 
adeo stoice sonant, ut huius disciplinae placita accuratius novisse videatur, 
atque vel maximam cum Stoicis affinitatem intercedere studet demonstrare 
Woltjer p. 70 sq. Sed quomodo fata libertatem sapientis non opprimerent, 
quod hoc non exposuit, id non eius propriae, sed communi omnium Stoi- 
corum culpae tribui potest. Ut omnino in illorum de fato doctrina (cf. 
Otto Heine Stoicorum de fato doctrina. Numburgi 1859) et in eis, quae 
de libero hominum animorum motu disputabant, magnae difficulUtes hae- 
rebant, quas prorsus superare vix possent, ita ne Manilius quidem discep- 
tare temptavit, quid esset fortuitum, quid ex astrls, quid e voluntate pea- 
deret, 



/ 



- d6 - 

esse, qula, quo tempore de astris canere coepit, non admodum 
iuvencm fuisse statuens verisimilitudine non destitutus videtur 
Lanson (p. 27), si quidem ex eo, quod I 114 sq. optavit, sani 
quid concludi tibi vldebitur audienti ipsius desidcrium exprcs- 

sum hisce: 

Faveat magno Fortuna lahori, 
Annosa et molli contingat vita senecta, 
Ut possim rerum tantas emergere (Bcntl. evincere) moles 
Magnaqve cum parvis simili percurrere cura, 
Fortasse igitur paullo postquam Augustus, a quo animos 
sese ad tanta canenda acccpisse profitctur, diem supremum 
obierat, ipse morti iam senescentibus viribus vicinus atque 
carens tunc maxime fautoris gratia vitam posuisse Manilius non 
iniuria putetur, sicut Horatius Macccnati non diu superstes 
fuit, sed statim decedendo exccssum eius subsccutus est, qui 
vires canendi et foverat et auxerat. 



/ 



-=:>go|#<|oSo 



) 




1 



Appendix 

de Manilii patria. 



Per postrema mea verba iara ad coniectandum descendi. Etenim priMi- 
ter tempus, quo fere singuli libri conscripti esse possunt, nihil de Manilio ex- 
plorare po88urau8. Vita eius prorsus nobis ignota est, quoniam id ei accidit, ut 
a nullo antiquo scriptore citatus sit neque quisquam de eo nobis quidquam 
tradiderit. Atque ut ipsum noraen incertum esse praeter Woltjerura nemo 
negat, ita ne do patria quidem, quod ultra dubitationem positum sit, quid- 
quam prolatum esse intellego. Neque Romanum neque Italicum, sed 
peregrinum natione illum fuisse plerisque nunc verisimile videtur. Huic 
rei argumento esse, quod non pauca habeat Manilius, quae et ab illiua 
aetatis et totius latinitatis consuetudine abhorreant. Ob eam rem lacobo 
primum ex Africa ortus esse visus est, postea Bentleio is sese adiunxit 
Asianum esse poetam iudicanti. Merkelius vero in prolusione ad Ovidii Ibim 
frustra in probabilitatis speciem redigere studuit eum, in quem Ovidius invo- 
heretur, esse astronomicon scriptorem ; quis enim fuerit ille Ibis non potest 
explorari, cf. Otto Ribbeck Gesch. d. rom. Dichtung II p. 327 Stuttgart 1889. 

Aliquantulum denique operae etiam Lanson perdidit neque mul- 
tum causas ab eo (p. 5-7) enuntiatas valere pervideo. Primura igitur 
verum non intellexit declarare conatus, cor memoratis Graeciae scrip- 
toribus Romanos secundo in libro omnino praetermisisset, in tertio 
vix obiter ac tamquam praeteriens Manilius tetigisset. Cuius rei ex- 
explicamenti aliquid sic attulisse sibi videtur, ut diceret, quia in Oraio 
orbe natus ideoque si non in Graecia, in Asia certe Graiis moribus ac 
disciplinis imbutus ibique educatus fuisset, viguisse in memoria eius Grae- 
carum litterarum exempla, et praesentia semper ac vivida ultro exundasse, 
Romanas vero litteras tardiore cura et maiore labore haustas non nisi 
meditanti adfuisse neque ipsas non attendentem sollicitasse. Quae haud 
sciam an ne opus quidem sit refellere. Neque eniro queraquam praeter 
Lansonem persuasum habeo negaturum esse Romanorum quoque inona- 
menta praesentia usque fuisse Manilio, si modo secum reputaverit illum 
in ipsa dictione Romanarum litterarum doctrinam ostentare cupisse ac 
praecipuam quandam operam priorum poetarum exemplia tribuisse. 
Quidquid enim illi elocutionum atque apparatus mythologici effinxerant, 
id in suum usum eum imitando detorsisse ex eis, quae Cramer patefecit, 
apparet dilucide. Quin etiara quantopere Latinas litteras mente corapre- 
henderit, ex eo luculenter intellegas, quod et prosodiacam et metricam 
rationem adeo non male tractavit, ut contra in arida rerum asperitate 
mirus fere, ut ita dicam, versuum artifex exsisteret, cf. L. Mueller d. r. m.; 
Birt ad hist. hex. Lat. symb. ; Craraer I. 1.; Philol. XV p. 481. 492. Neque 
annaliura Romanorum imperitum se praebet: noverat huius populi bella, 
pugnae victoriasque, noverat viros illos fortes beneqiie de republica meritos. 



— 68 - 



De quibiis hic illic, ubicnmque res fereba^ atque occasio, exornandae 
orationis causa libris suis abunde notitias admiscere nequaquam potuit, si 
hospes ac peregrinus in historia Romanorum fuisset atque poetas primori- 
bus modo labris gustavisset. 

Quaerenti autem, quid tandem fuerit causae, cur transiret Romanos 
poetas Manilius, consilio poetae illud, non ignorantiae videtur tribuendum. 
Audias sic loquentem (I 49 sq): 

O m n e genus rerum doctae cecinere sorores ; 

Omnis ad accessus Heliconis semita trita est, 

Et iam confusi manant de fontibus amnes, 

Nec capiunt haustum turbamque ad nota ruentem. 
Quae cum dicit, non solum a Graecis, verum a Romanis quoque poetis 
tritas et absumptas omnes copias esse inteliegi velit necesse est. Nam si 
Graecos solos respexisset, nil sane eum impediret, quominus eas res, quas 
ab illis tractatas sciret, Romanis quoque proponeret versibus vinctas. At sic 
nostri verba interpretanda contendo, ut dicat se non sicut ceteros Ro- 
manorum poetas res illas iam e Graeca poesi notas retractare velle, 
sed novam eligere materiam, quam Graeci nondum sibi tractandam sump- 
serint. Atque facile quidem Romanos, etsi non nominantur, ex argumentis 
commemoratis subaudimus; quod ne neglegamus ab ipso paene poeta ad- 
moneri videmur, cum locutus de Homero haec addit: 

cuiusque ex ore profusos 
Omnis posteritas latices in carmina duxit 
Amnemque in tenues ausa est deducere rivos 
Unius fecunda bonis. 
Omnem igitur, non Graecam tantummodo posteritatem ex illo quasi e 
communi fonte hausisse dicit. Ac sui cuique Romanorum haec legenti 
Vergilii in mentem venire debuit, sicut insequentes de Hesiodo versus 
Vergilii Georgica in animos revocant eosque poetas, qui de rerum origine 
scripserunt, ut Lucretius atque etiam Ovidius. Adde quod quidam illi, 
qui astrorum varias figuras dixere (v. 25) non Graeci soli de- 
bent esse, quoniam Cicero Arati phaenomena vertit et Ovidius quoque 
composuit pbaenomena, eaeque fabulae, quas hoc loco poeta commemorat, 
in Metamorphosibus inveniuntur. lam versu 4 et sequentibus ad Aemilium 
Macrum, qui ut ornithologiam, ita theriaca confecit et de herbis scripsit, 
ac Grattium Faliscum, Cynegeticon auctorem, aliosque alludere videri potest. 
Qua in re pluris interest, qualia argumenta quam quae poetarum nomina 
laudet. Itaque Romanos nominatim non allatos esse a Manilio crediderim 
non qui nonnisi meditanti adfuerint, sed de industria tecte eoe significat, 
quasi nihil nisi imitati sint et exscripserint Graecorum poetas: qua quidem 
re laudis eorum aliquid quodammodo concerpere videtur in animo habere, 
quo maiorem ipse in gloriam veniat, qui Pieridum fontes extendere cone- 
tur, ut ait ipse in tertii libri initio, ubi rursus non tam nomina poetarum^ 
quam res et argumenta commemorata videmus: quod iterum in memoriam 
revoces velim. Itaque ex his locis, de quibus modo disseruimus, nihil nobis 



-^li^' 



Iructtis eoniequi Beet, qaod td eam quaestionem penoUenimm aptum sli, 
tttram Asiaticui an Afer fuerit astronomicon po«t*. 

Neque magis quae de Aiia et Africa ille dixit, nllo pondere puto 
eese. Sed ut Africanum pociam fuisse concedas, quomodo amor patriae 
(cf. Lansonis diss. p. 9!!), ne vera, quae IV 662 sq. scripta videmus, de ea 
diceret, impedire potuerit, vtx valebis intellegere, praesertim si a Manilio ipto 
Romam duci patriam animo reputaris: gentis Romanae nimirum admiratione 
valde captus est et maiorem spiritam videtar sumere, quotiescumque de forti- 
but viris, qui illinu prodiere, eoramqae facinoribus vereus pangit. Certe noB 
magis cum de Asia quam cum de rebus a Romanis gestis loquitur, oratio 
fervet verbisque grandibus erumpit admiratio. Qloriatur paene, credo, nomine 
Romano et tamqaam ac si civis Romanus sit, se gerit cum dicit IV 41 
Speratum Hannibalem nostris cecedisse catenis (quo in versu spectatum 
nihil nisi mala coniectura videtur esse, cf. Stoeberi notam), II 888 censum 
sic proxima Graiae Nostra subit linguae, III 40 sq. et signa externa re- 
fercntur nomina lingua etc, IV 776 hanc condidit urbem (sed de hoc Ioc4> 
variae sunt interpretum sententiae, quia dubia est vera lectio); omitto 
V. I 790, quia falsam esse puto Bentleii coniecturam nefandi. Qain 
etiam Broeckelius I. 1. ex IV 41 et 776, siqaidem non spurii sint, elacere 
irult, astronomicon auctorem Romanum fuisse ac Romae scripeiaee, atqae 
etiam Woltjer illos versus teetari dicit poetam Romanum aut certe Italura 
fuisse (p. 26). Quod cum ita se ferat Manilius, illa, quae de Africa in 
astronomicie exstant, eidem, etiamsi Afer fuiseet genere, seribere licuif. 

Etenim hoc erat vulgi de Africa dictum, atque omnium fere Ro- 
manorum scriptorum de illa terra eadem est vox. Cuncti, quotiescum- 
que d« ea narrant, horrore quodam percutiuntur, terribilis eis est mon- 
Btrorum parens atque horrida desertaque regio nec non inhospita, abua- 
dans anguibus et arenis et procellis furibundis. Vel in proverbium tractl 
erant angues Mauri et venti Africae. Cf. de Africa: Varr. sat. Menip. 
225; Varro L. L. VII 40 (Africae, scil. bestiael); Sall. lag. 17; Hor. c. I l, 
15; 3, 12; 14, 5. III 23, 6; 29, 57; Prop. V 8, 47; Verg. Gg. II 106; 
Aen. I 384 IV 40; Ov. Met. II 239. XIV 83. IV 6, 17 sq.; multisque 
aliis locis, quos enumerare longum est, similia inveniea. At vero pro 
aurifodina tamquam et auriiicina plerisque fuit Asiae florentis terra (Met. 
XIII 484), ubi Troianorum olim potentissima regna floruerant, ubi regna- 
verat Croesus hominum ditissimus omniam, ubi auriferi Persae ix^vaotpoQot 
MijSoi cf. Simonid. Cei carm. rel. ed. F. G. Schneidewin Brunsvigae 1835 
p. 145) sedes habebant, ubi Caystri erant prata fertilissima (Verg. Gg. 
I 383. Hom. II. II 461 ^Aaiog hijutav, Arr. V 6, 4 KaijaTQov nedtor), ubi 
denique flumina et erant et praedicabantur auriflua (Man. IV 672. 
Eurip. Baccb. 16 et 16), undo et in proverbium cesserat Lydius illo 
aurifer amnis Pactolus, ut vel Cbrysorrboas audiret atque Horatius pro- 
verbialem ederet vereum: Tibique Pactolos fluat, cf. Prop. Monob. 
14, 11 CHerod. V 101. Schol. Arist. Plut. 287. Verg. Aen. X 142; Tib. III 
3, 29; PUn. V 110; Solin. XL 11; Hygini fab. 191 ct 192; Hor. Epod, 



/ 



-. 70 - 

XV 20). Quam opulentam omnes Asiam duxerint, huius rei etiam ex 

aliis Horatii locis documentura capias, qui Phrygiam c. II 12, 22 totius- 

que Asiae campos Epist. I 3, 5 pingues appellat (cf. etiam Epist. I 1, 

11 8q. et Cic. d. irop. Cn. Pomp. 6, 14. lustin. 38, 7, 0; Cat. 46, 4) vel 

ex Tibulli elegiis, ubi Assyria pinguia dicitur III 2, 24 vel ex Propertio 

(I 6, 14), apudquera Asiae divitias legas (cf. Ov. Fast. VI 420 opes Asiae; 

Hor. Sat. I 7, 19 ditem Asiam); neque aliter Indos idem dites dicit (IV 

3, 1) sicut divitem Indiam Horalius (c. III 24, 2). Ideo cum Asiae census 

in proverbii consuetudinem venisse videas, non Manilius solus, sed omnes 

fere scriptores, apprime poetae, oblata occasione de hac mundi parte plura 

eaque laetiora narrant quam de Africa, praesertim quod etiam clarissimae 

de Asia fabulae ferebantur, atque tum temporis imprimis in Graeciam 

atque Asiam peregrinationes suscipiebant Romani. Sed quorsus tam multa 

de hac re ? Necesse esse putabam haec apponi, quia Lanson his Asianara 

Manilii originem probari ratus est. Quae de Asia proferuntur, unusquis- 

que profecto Romanus homo illa aetate scire polerat, qua persaepe multa 

et longa itinera liebant. Satis igitur intellectum arbitror Lansonis argu- 

mentandi ratione illi opinioni, qua ex Asia oriundus Manilius putetur, 

maiorem fidem non accedere. 

Atque in eo quidem nunc omnes conveniunt, in sermone nihil. 
inesse, unde Afrum fuisse eum iure colligatur, et Graecorum quoque 
studiorum vestigia, si Bernhardyo et Cramero (1. I. p. 6 ; praeterea cf. 
A. Cramer der Infinitiy bei Manilius. Comm. in hon. G. Studemund. 
Argentorati 1889 p. 61-65, quem libellum ipse non inspexi , sed 
cognovi per K. Rossberg Berl. phil. Woehenschrift 1890 Nr. 10 p. 
311 sq.) credimus, qui dissentiunt a TeulTelii (in quinta editione Schwa- 
beus Cramerum videtur sequi) et lebbii (I. I. p. 139) iudiciis, non nisi 
rarissima et paucissima inveniuntur, ut num recte poetam, de quo loqui- 
mur, peregrinum fuisse hominibus eruditis suspicio orta sit, incertior quam 
quondam haeream. 

Hoc mihi constat poetam nulla re ipsum indicare se non esse 
Romanum aut Italum. Quid igitur, si quis, etsi non in urbe Romana, 
at in Italia certe eum natum , sed a teneris unguiculis rustico cui- 
dam sermoni adeo assuetura fuisse proponat, ut, cum de argumento 
difficultatibus abundante scribere coepisset, purum ac sincerum vernaculae 
urbanitatis colorem quamvis nitenti non usquequaque assequi contingeret, 
etiamsi antea in rhetorum ludos itasset. Hoc modo quae propria habent 
huius libri a reliquaque Augusti aetatis poesi aliena, haud scio an satis 
superque ea explicentur, praesertim cum et Cramer (p. 36) et Woltjer 
(p. 30 sq.) non tantum esse eorum numerum probaverint, quantus vulgo 
putetur. Nec tamen in re tam lubrica pro certo quidquam affirraare ausira, 
atque verito imprimis cum Bentleio, qua sum tanti ingenii reverentia, in 
certamen descendere, sufficiet mihi, si quae Lanson dixit, nullo modo in 
argumentorura locum recipi pcsse probavero. Hoc quoque concedendum 
erit Romae scribenti Manilio optime occasionem offerri potuisse eos libros 



> 



/ 



1 



T 
V 



— 71 - 

eium de bae tam gravi re nondum subactum e.t, namque s. cxlr. Ital.ae 
fineT Ma,'lium natum nec .atis linguae Latin.e pcritum fuisse pu tab.mus, 
numql. constitui po.eri.. quid sibi sumpserit, quid re.iquent audcndum 
ae si qui ea, q»-e cod.cib». praebcntur, prava et v.t.os. esse "' -;»J«»Y^ 

. • „ /.«^-Sn^oTit timpndum erit. lacobus autem in 

Riint semncr e s, ne genuma corrigant, timenauni cnv. 

boc Jr Ptore, qui apud extcros natus quidvi. audcret, id quoque (ercndum 
iudica^s quilus in emcndando hoc carmine („ndan.entis n.t. posset, .d 
mibi quidem uon contigit, ut intellegerem. ,. . . „ :„„ 

In fine eis, qui Manili.ni. .tudii, vacant, indicare l.ceat boc ,p«, 
tempore Tbomam eum, qucm non semel citnvi. cdidisse deux correc- 
ion. au texte de M.niliu. in Revue de rins.ruct.on publ.que en 
Belgique XXXIl (6 p. 374-375). ad qu.m aditum mibi adbuc nequ.v, 
parare. 



/ 



\ 



/ 



I N D E X. 






1. De imitationibus Ovidianls, quae ad astronoraicon tempus definiendum 

^*'^*"* p. 8-155—63 

2. De Manilii locis ad hanc rem pertinentibus: 

' ^ ^^ „ 13. 14 

« 40 Eq ^ 2j 

" ' '^ , 21. 22. 65-66 

" ^®^ „3-2 

" "^^ „ 33-37 

" ^^^ „ 10-12 

" ^^f „ 10. 20 

" ^'^^ ^ 25-31 

" ^*^^ : . . . „ 13. 49 

^^' ^6^ • • • • „ 23-25 

» ^^*^ „23 

„ 934. 935 22 

V 613 ' " ^T nr; 

„ 54. 65 

3. Conclusio: libros I - lU ante Epistulas ex Ponto 

ecriptos, libros IV et V brevi secutos esse . . „ 55—62 

4. Annutcationcs interpositae 

•. de Manilii patria 67—71 

b. de Manilio Germanici comite 18. 19 

c. de Man. V 542 et 516 contra Ungerum dis- 

^ P"*^'"-- „ 60 Bq. 

d. de Man. V 679 proponitur coniectura . . . „ 62 
6. Immissus de imperatoribus Romanis astrorum 

instar cultis tractatus 87-53. 



\ 



/ 



N 



Y I T A. 



Natus sum Augustus Kraemer, fidei addictus catholicae, 
a. h. s. 66 m. lunii die altero Wilinaburgi, in urbe Nassoviae, 
patre Georgio operario, matre Maria e gente Goldbeck, cui 
praematura morte abreptae successit Elisabetha e gente Hubert. 
Puerum ludo publico primis elementis imbutum in Matzatii 
scholam pater misit: unde eo instructus testimonio, quod per 
unum annum stlpendia merituris opus est, cura vere a. h. s. 
81 abissem, autumno in gymnasii Wilinaburgiensis alteram 
classem receptus sum, postquam per aestatem cuni Latinam 
tum Graecam linguam duo vv. dd. summaque mihi venerandi 
pietate me docuerunt, et pastor optiraus f lacobas Stein et Hugo 
Ottmann, phil. Dr., quibus iani antea usus eram praeceptoribus. 
Quorum quod hic tantum gratias animo effusas audire potest, 
sumraopere doleo; illius, qui ut studiis (eisque theologicis) rae 
dedere constituerera priraus raovit, quoniam cum maxinio raeo 
maerore vita cessit, nil nisi aniraura avere ac valerc possum 
dicere piara atque candidara. Maturitatis testiraoniuni vere 
a. h. s. 85 adeptus Argentoratensera petii academiam ct apud 
physicos nomen dedi ; sed sex raensibus post Marburgura pro- 
fectus impetravi, ut inter philologos referrer. Peracto dein 
anno rae contuli Berolinum, unde post bis senos raenses Mar- 
burgura reversus a. h. s. 89 aestate exaraen pro fac. doc. et 
insequente hierae id quod vocant rigorosura prospere supe- 
ravi annura agens tirocinii in gyranasio Marburgiensi. Docuerunt 
me viri clarissirai f de Bary, Bergmann, Birt, Caesar, Diels, 
Dilthey, lusti, Ad. Kirchhoff, Koch, Kundt, Lenz, Lucae, 
Ad. Michaelis, Niese, Paulsen, Robert, Schering, lo. Schmidt, 
L. Schmidt, Ed. Schroeder, Stosch, L. de Sybel, H. de Treitschke, 
Vahlen, Wigand, Wissowa, Zeller. Horum sive privatissirais 
exercitationibus sive serainariis rae interesse siverunt de Bary, 
Bergraann, Birt, Diels, L. Schraidt, Robert, Koch Lucae, 
Schroeder, Stosch, Lenz, Niese. His oranibus ex anirai sen- 
tentia gratias ago. Maxirais autera me obstrinxerunt beneficiis 
cum Diels et Schroeder Berolinenses, tum Marburgienses Niese 
et Birt, cui una cum parentibus hanc licuit dicarc dissertatio- 
nem. 



1 



% 



N'